Kampania Wrześniowa 

przeciwko Sowietom w 1939 roku 

®  konstantynowicz.info welcome 

Bogdan 

Konstantynowicz 

set out in Feb. 2003 - March 2013 



Katyn 1940 - 1943 Smolensk 2010 Wrzesien 1939 roku. New!

Zbrojna agresja Zwiazku Sowieckiego na Polske we wrzesniu 1939 roku a stan wojny z Sowietami po 1939. Soviet aggression on Poland in 1939 and a state of war with the Soviet Union after 17 September 1939.

General Władysław Eugeniusz Sikorski

Zamach stanu generala Wladyslawa Sikorskiego we wrzesniu 1939 roku. The coup d'etat by General Wladyslaw Sikorski in September 1939

Tlo polityczne dzialan zbrojnych we wrzesniu i w pazdzierniku 1939 roku

Analiza wydarzen politycznych towarzyszacych dzialaniom zbrojnym po agresji sowieckiej na Polske 17 wrzesnia 1939 roku

® HISTORY OF THE POLISH SEPTEMBER 1939 

Glowne walki z Sowietami 1939

Jency polscy w niewoli sowieckiej 1939

Author Bogdan Konstantynowicz Appendix C on 22 March 2003; text - Polish language 

Agresja Zwiazku Sowieckiego na Polske w 1939 roku

from now on at the address: Kampania wrzesniowa 1939   Warszawa przeciwko sowietom 1939

from now on at the address: Kampania wrzesniowa podczas agresji Zwiazku Sowieckiego na Polske   

Author Bogdan Konstantynowicz Appendix on 12th January 2010 with text by Polish language  

Agresja Zwiazku Sowieckiego na Polske 17 wrzesnia 1939 roku

Wojna Obronna we wrzesniu i pazdzierniku 1939 roku w Polsce

Druga bitwa pod Tomaszowem Lubelskim - wrzesien 1939 roku

Bitwa generala Franciszka Kleeberga pod Kockiem i Lukowem - wrzesien i pazdziernik 1939 roku

Here you can to read about the Second Battle of Tomaszow Lubelski on 21st September - 28th September 1939. 

Ho gegrapha, gegrapha!

new maps!!

Armia Czerwona na Mazowszu i Lubelszczyznie oraz na linii Wisly i na zachod od tej rzeki we wrzesniu i pazdzierniku 1939 roku. The Soviet Army west from Vistula - September 1939

Polecam przeczytac:

Radiowywiad nie tylko polski

Nie tylko 'Enigma' ... Piotr Wodziński, maj 2011

Szaniawski, Polska między historią a geopolityką. Tajny epizod USA - Polska

Bogdan_Konstantynowicz_author



COPYRIGHT BY BOGDAN KONSTANTYNOWICZ 

07 March 2013 

These all papers are sold subjects to the condition that it shall not, by way of trade or otherwise, be lent, re-sold,  any public performances,  hired out, or otherwise circulated without the publisher's prior consent in any form of  binding or cover other than that in which it is published and without a similar condition including this condition being imposed on the subsequent purchaser. Works registered or first published in the U.S. after 2002 - copyright term: 70 years after the death of author. Copyright law in the United States is part of federal law, and is authorized by the U.S. Constitution; copyright law is granted in Article I, Section 8, Clause 8, also known as the Copyright Clause; The Digital Millennium Copyright Act (DMCA) is a United States copyright law that implements two 1996 treaties of the World Intellectual Property Organization (WIPO); The Digital Millennium Copyright Act of 1998, found at 17 U.S.C. § 512 ('DMCA'), provides recourse for owners of copyrighted materials who believe that their rights under United States copyright law have been infringed upon on the Internet.  Warning:  these papers / all websites are sold for  private home use only.
"Congress shall make no law respecting an establishment of religion, or prohibiting the free exercise thereof; or abridging the freedom of speech, or of the press; or the right of the people peaceably to assemble, and to petition the Government for a redress of grievances". To provide such guarantees, the First Amendment - along with the rest of the Bill of Rights - was submitted to the states for ratification on September 25, 1789, and adopted on December 15, 1791 (Wikipedia).

© All rights reserved. No part of all these  works covered by  copyright  hereon may be reproduced in any form or by  any  means - graphic,  electronic, or mechanical - including photocopying,  recording, downloading,  uploading, taping, or storage in an information  retrieval system, without the  prior written permission of the copyright owner  - © author Bogdan Konstantynowicz. The Anti-Counterfeiting Trade Agreement (ACTA) is a plurilateral agreement for the purpose of establishing international standards on intellectual property rights enforcement, signed by United States, Australia, Canada, Japan, Morocco, New Zealand, Singapore, and South Korea. One of the legislation provides for 'the possibility of release by the competent authorities of their Internet service provider to disclose promptly order the right holder sufficient information to identify the subscriber, for which there is a suspicion that his account was used to harm' the rights relating to trademarks, copyrights and related industries. 'ACTA provides for higher international enforcement standards for intellectual property rights by establishing a stronger legal framework, increasing international cooperation and enhancing enforcement measures. ACTA’s legal framework includes sections on civil enforcement measures (such as allowing for civil-court proceedings and damages for rights holders)'.


Autor w tym miejscu wyjasnia (20 czerwca 2009), ze odpowiada na pytania wylącznie na lamach tej strony internetowej lub w korespondencji  z poczty bog4konsta@yahoo.com.

Moze ponizsze cytaty są sprzeciwem wobec utartych "komunistycznych" opinii o Kampanii Wrzesniowej? 

"Jeszcze trudniej pojac, ze szczególowo informowany o sytuacji pod sowiecka okupacja rzad polski z gen. Wladyslawem Sikorskim na czele nie podjal (a czy choc próbowal?) prób skutecznej ochrony przed mordem calego skladu korpusu oficerskiego w sowieckiej niewoli", jak podkresla prof. Stanislaw Alexandrowicz; a dalej dodaje: "Kapitulujacy przed Sowietami - nie przed Wehrmachtem, z którym walczyl - dowódca obrony Lwowa gen. Langner wydal im na smierc tysiace oficerów. Czy w nagrode za to Sowieci umozliwili mu spokojne odejscie i przedostanie sie na Zachód? General Rómmel po bombardowaniu przez Luftwaffe sztabu jego Armii "Lódz" "znalazl sie" z samochodem i adiutantem w Warszawie. Wczul sie zapewne w role Wodza Naczelnego (!), nakazujac przez radio "clairem" (czyli bez szyfrowania) traktowanie wojsk sowieckich jako sprzymierzonych (!). Chyba za to byl on honorowany w PRL jako bohaterski "dowódca" obrony Warszawy. Pomimo uplywu lat i kolejnych pokolen do pelnego poznania "losów polskich" 1939-1945 jeszcze daleko. (...) Odpowiedz byc moze przyniesie czas." Juz w czerwcu 1940 roku zlozono pierwszy meldunek na rece oficerów organizacji podziemnej w Warszawie o masowych grobach polskich oficerow w Katyniu. "Liczba ofiar stalinowskiego terroru znacznie przewyzszala liczbe ofiar Hitlera. W przypadku Polaków ... nie mozna sie bylo doliczyc miliona zaginionych podczas ... deportacji. Innych wygodnie wpisano do rubryki 'dwudziestu milionów rosyjskich ofiar wojny', ... Masakra katynska w roku 1940 zajmuje szczególne miejsce w historii wspólpracy nazistowsko-sowieckiej. Biorac pod uwage rozmiary zbrodni, do jakich doszlo w czasie wojny, rozstrzelanie 15 tysiecy polskich oficerów ... stanowilo drobniejszy incydent. Slusznie jednak zbrodnia ta nabrala znaczenia wysoce symbolicznego ... (prof. Norman Davies, w: 'Tygodnik Powszechny' 1999, nr 39). W zagadce katynskiej tkwila glebsza tajemnica. Klucz do niej mógl spoczywac w sferze stosunków miedzynarodowych:  ujawnienie calej prawdy o Katyniu godziloby w moralną fikcje, na której zbudowano Wielka Koalicje. Byc moze klucz ów lezal w sferze ideologii. Najprawdopodobniej jednak problem polegal na tym, ze Katyn byl  dowodem wspólnej kampanii ludobójstwa prowadzonej zgodnie przez nazistów i  Sowietów ... Gdy w roku 1940 general NKWD Nabrasznikow skladal wizyte generalnemu gubernatorowi Hansowi Frankowi rezydujacemu w Krakowie, ujrzal sztandar z mlotem i sierpem powiewajacy obok swastyki ... Nie ma najmniejszych watpliwosci, ze nadludzki wysilek Armii Czerwonej uratowal nas przed Hitlerem. W rewanzu Zachód zbyt skwapliwie lakierowal prawde o bilansie rzadów Stalina ...".

W kwietniu 2011 roku w Niemczech ukazala sie praca pt.:
Franz Kadell, 'Katyn. Das zweifache Trauma der Polen', Wydawnictwo F. A. Herbig 2011, ISBN 978-3-7766-2660-5.
Polskie wydanie rok pozniej, w kwietniu 2012 roku pt.: 'Katyń w oczach Zachodu', Franz Kadell.

Dnia 26 listopada 2010 roku Duma Państwowa Zgromadzenia Federalnego Federacji Rosyjskiej podjela Uchwale 'O katyńskiej tragedii i jej ofiarach'

"Siedemdziesiąt lat temu rozstrzelano tysiące polskich obywateli, którzy byli przetrzymywani w łagrach dla jeńców wojennych NKWD ZSRR, a także w więzieniach zachodnich obwodów Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR. W oficjalnej propagandzie radzieckiej odpowiedzialność za tę zbrodnię, którą zbiorczo nazwano tragedią katyńską, przypisywano nazistowskim zbrodniarzom. ... Na początku lat 90-tych nasz kraj wykonał ważne kroki na drodze do wyświetlenia prawdy o tragedii katyńskiej. Uznano, że masowa zagłada polskich obywateli na terytorium ZSRR w czasie II wojny światowej była aktem przemocy ze strony totalitarnego państwa ... Opublikowane materiały, które przez wiele lat były przechowywane w tajnych archiwach, nie tylko ujawniają skalę tej strasznej tragedii, lecz także dowodzą, iż zbrodnia katyńska została dokonana z bezpośredniego rozkazu Stalina i innych radzieckich przywódców. Potępiając terror i masowe prześladowanie obywateli swojego kraju i obywateli innych państw jako będące nie do pogodzenia z ideą prymatu prawa i sprawiedliwości, Duma Państwowa Zgromadzenia Federalnego Federacji Rosyjskiej wyraża głębokie współczucie wszystkim ofiarom nieuzasadnionych represji, ich rodzinom i bliskim. ... Stanowczo potępiając reżim, który gardził prawami i życiem ludzi, deputowani do Dumy Państwowej w imieniu narodu rosyjskiego wyciągają przyjazną dłoń do narodu polskiego. Wyrażają też nadzieję na początek nowego etapu w stosunkach między naszymi krajami, które będą rozwijać się na gruncie demokratycznych wartości. Osiągnięcie takiego rezultatu będzie najlepszym pomnikiem ofiar katyńskiej tragedii ... Przewodniczący Dumy Państwowej Zgromadzenia Federalnego Federacji Rosyjskiej." 

We bear in mind that the website was made up in memory of my father Edward Gwidon Konstantynowicz  who died on 03rd November 1987 in very strange circumstances, so now  this is independent website thanks to a host of  Yahoo!

e-mail


Tlo polityczne dzialan zbrojnych we wrzesniu i w pazdzierniku 1939 roku

Analiza wydarzen politycznych towarzyszacych dzialaniom zbrojnym po agresji sowieckiej na Polske 17 wrzesnia 1939 roku

Dyrektywa Ogolna Naczelnego Wodza Marszalka Edwarda Rydza Smiglego - godz. 14.30 dnia 17 wrzesnia 1939 roku, jako konsekwencja Tajnego Zalacznika do Paktu Ribbentrop - Molotow z dnia 23 sierpnia 1939 roku.


Zbrojna agresja Zwiazku Sowieckiego na Polske we wrzesniu 1939 roku a stan wojny z Sowietami po 1939.

Konferencja naukowa 22 pazdziernika 2012 - Katastrofa Smolenska 2010. Wnioski ze sledztwa. Wypadek lotniczy, jego przyczyny i przebieg - Smolensk 2010 rok. Czesc szosta.

Sledztwa polskie w sprawie katastrofy samolotu rzadowego w Smolensku w 2010 roku. Wypadek lotniczy, jego przyczyny i przebieg - Smolensk 2010 rok. Czesc siodma.

Genealogy and history of the Konstantinovich, Troubetskoy, Bagration-Gruzinski, Kalinowski, Oginski, Paszkowski, Dyuflon, Staroch Siedoch, Armand, Pociej, Radziwill and Piottuch Kublicki family in the 18th and 19th centuries in Russia, Estonia and Belarus.

New! "...sygnały o tym, że w 1939 r. zbliża się pakt niemiecko-sowiecki, zwany potem Ribbentrop-Mołotow, nasz II Oddział otrzymywał dużo wcześniej od Brytyjczyków (wiedzieli z nasłuchu i dekryptażu niemieckich kodów dyplomatycznych) za pośrednictwem Colina Gubbinsa, działającego w Polsce pod przykrywką przedstawiciela handlowego w Bielsku-Białej (blisko granicy Protektoratu Czech i Moraw, gdzie w fabryce tuż przy granicy Niemcy produkowali jedną z wersji Enigmy). Colin Gubbins, później szef SOE, działał w ramach organizacji wywiadu głębokiego, wspópracującego nieformalnie z naszym II Oddzialem, poza oficjalnymi strukturami MI-6, organizacji opartej o powiązania prywatne między różnymi wpływowymi osobistościami. Stephenson był multi-miliarderem kanadyjskim, mającym interesy w całym świecie, również w Niemczech, które służyły za przykrywkę. Był ściśle powiązany z adm. Reginaldem Hall'em, szefem wywiadu Royal Navy w I W. Św., który nie zaprzestał działalności po zakończeniu wojny, oraz Billem Donovanem, później szefem OSS...".

Photos of the Polish noble village Miezonka - genealogy and history of the Konstantinovich family in the 19th century in Russia and Belarus. Part one.

Photos of the Polish noble village Miezonka - genealogy and history of the Konstantinovich family in the 19th century in Russia and Belarus. Part two.

Photos of the Polish noble village Miezonka - genealogy and history of the Konstantinovich family in the 19th century in Russia and Belarus. Part three.

Photos of the Polish noble village Miezonka - genealogy and history of the Konstantinovich family in the 19th century in Russia and Belarus. Part four.

Photos of the Polish noble village Miezonka - genealogy and history of the Konstantinovich family in the 19th century in Russia and Belarus. Part five.


Stalin nie otrzymawszy zgody - 18 sierpnia 1939 roku decyzją generala Waclawa Stachiewicza - na wkroczenie pokojowe swojej armii - jako  “sojusznika” - na terytorium Polski, wygłosił dnia 19 sierpnia 1939 roku na posiedzeniu politbiura historyczne i przemilczane przemówienie:
"
Kwestia (problem) pokoju albo (i) wojny wchodzi (wszedl w stadium krytyczne) w krytyczną dla nas fazę. Jeżeli zawrzemy układ o wzajemnej pomocy z Francją i Wielką Brytanią, Niemcy zrezygnują z Polski i zaczną szukać modus vivendi z państwami zachodnimi. Wojnie się zapobiegnie ... Jeżeli przyjmiemy propozycję Niemiec i zawrzemy z nimi pakt o nieagresji, Niemcy, oczywiście, napadną na Polskę, a wtedy przystąpienie do tej wojny Francji i Anglii będzie nieuniknione. Europę Zachodnią ogarną poważne niepokoje i zamieszki. W tych warunkach będziemy mieli duże szanse pozostania na uboczu konfliktu i przystąpienia do wojny w dogodnym dla nas momencie. Doświadczenie ostatnich dwudziestu lat wskazuje, że w okresie pokoju niemożliwy jest w Europie ruch komunistyczny na tyle silny, by partia bolszewicka mogła zagarnąć władzę. Dyktatura tej partii jest możliwa jedynie jako rezultat wielkiej wojny. Dokonamy własnego wyboru, jest to jasne. Powinniśmy przyjąć propozycję Niemiec i uprzejmie odesłać do domu misję francuską. Pierwszą korzyścią, jaką odniesiemy, będzie zniszczenie Polski ... az po przedpola Warszawy, włącznie z ukraińską Galicją ... W interesie Zwiazku Sowieckiego ... jest, by wojna wybuchła pomiędzy Rzeszą i kapitalistycznym blokiem angielsko-francuskim. Należy zrobić wszystko, żeby ta wojna ciągnęła się jak najdłużej, po to, by obie strony nawzajem się wyniszczyły. Właśnie dlatego powinniśmy się zgodzić na zawarcie zaproponowanego przez Niemcy paktu, i pracować nad tym, by ta wojna, gdy już zostanie wypowiedziana, trwała jak tylko można najdłużej."
 Uwaga: na stronach 'suworow.pl' mamy bledne tlumaczenie waznej kwestii sowieckiej przyszlej granicy na linii Wisly na przedpolu Warszawy, o czym Hitler informowal juz sowietow przed 19 sierpnia 1939 roku. Czytajmy wiec to tlumaczenie wg strony http://www.strategie.net.pl/viewtopic.php?t=993:
"
... Doswiadczenia 20 ostatnich lat wskazuja, ze w sytuacji panowania pokoju w Europie, ruch komunistyczny nie jest wystarczajaco silny by zdobyc wladze. Dyktatura naszej partii jest mozliwa tylko, jako rezultat duzej wojny. Musimy wiec podjac nasz wspolny wybor. Musimy zaakceptowac propozycje niemiecką i grzecznie odrzucic starania angielsko - francuskie. Pierwszą korzyscia, ktora zyskamy poprzez takie rozwiazanie, bedzie przejecie terytorium Polski az do bram Warszawy, wlączając ukrainską Galicje. Niemcy pozostawia nam wolnosc dzialania co do krajow baltyckich i nie sprzeciwiaja sie wlaczeniu Bessarabii do Zwiazku Sowieckiego. Niemcy sa takze gotowe do oddania pod nasza strefe interesow Rumunii, Bulgarii i Wegier. Kwestia Jugoslawii  pozostaje otwarta ... Kleska Niemiec oznaczac bedzie niewątpliwie ich sowietyzacje i powolanie komunistycznej administracji w tym kraju ... Dlatego nasze zadanie polega na tym, zeby Niemcy prowadzily wojne mozliwie najdluzej, azeby oslabic Anglie i Francje do tego stopnia, zeby nie mogly zagrozic sowieckim Niemcom. ... Azeby wprowadzic te plany w zycie konieczne jest jak najwieksze rozszerzenie wojny i koncentracja naszych sil tak, zeby umozliwic aktywne dzialanie w Europie zachodniej i na Balkanach. ... Jest jeszcze jedna rzecz, ktora wzmacnia nasze bezpieczenstwo. W pokonanej Francji bedzie dzialala silna partia komunistyczna ... W konsekwencji wszystkie narody znajdujace sie pod opieka zwycieskich Niemiec beda naszymi sprzymierzecami. ... Musimy zrobic wszystko zeby ta wojna byla jak najdluzsza i zeby wyczerpala walczace strony. Wobec takiego punktu wyjscia musimy przyjac niemiecką propozycje sojuszu ...
".
Lub fragmentaryczne tlumaczenie, jakie ja podalem po 2003 roku:
"
Problem pokoju i wojny wszedl w stadium krytyczne. Rozwiązanie jego zależy wyłącznie od stanowiska, jakie zajmie Związek Sowiecki. Jesteśmy w zupełności przekonani, że jeżeli zawrzemy traktat z Francją i Wielką Brytanią, Niemcy zmuszone będą ustąpić przed Polską i szukać modus vivendi z  mocarstwami zachodnimi. W ten sposób będzie można uniknąć wojny (...). Z drugiej zaś strony, jeżeli przyjmiemy propozycje niemieckie zawarcia z nimi paktu nieagresji, Niemcy z całą pewnością zaatakują Polskę, a interwencja Anglii i Francji w tej wojnie stanie się nieunikniona (...). Rzeczą oczywistą jest dla nas, że Polska zostanie zmiażdżona (...). W tym wypadku Niemcy odstępują nam wschodnią część Polski, aż po Warszawę i ukraińską Galicję włącznie” (przyp. 6). 

1. Preludium agresji sowieckiej oraz  wydarzenia na WILEŃSZCZYŹNIE od 03 do 15 września 1939 roku 


Nie dziwi, dlaczego Hitler rozpoczął wojnę przemówieniem na cześć współpracy sowiecko - niemieckiej, mowiąc w dniu 01 wrzesnia 1939 roku, że z Rosją przenigdy już nie dojdzie do konfliktu

03 – 05 września 1939 roku 

Niemcy od samego początku kampanii napierają na sowietów, aby szybko wkroczyli do Polski

Dnia 03.09 Ribbentrop depeszuje do Moskwy, że Niemcy będą musieli operować w strefie rosyjskiej. Przebywający w Berlinie oficerowie rosyjscy mieli omówić współdziałanie w szczegółach (dnia 02 września nasz wywiad informowal o odlocie ze Sztokholmu do Berlina gen. Purkajewa, gen. Beeliakowa, płk Skoniakowa i mjra Bajonowa). 

Dnia 05 wrzesnia 1939 roku Mołotow uznał współdziałanie wojskowe za absolutnie konieczne w jego strefie, jak przykladowo stalo sie to na Mazowszu na wschod od Pragi, w bitwie pod Lukowem czy podczas rozbijania po 20 wrzesnia Frontu Dęba - Biernackiego

O zadnym zaskoczeniu agresją sowiecką nie bylo mowy, bowiem juz dnia 05 września, Marszalek Rydz - Śmigły otrzymal ostrzeżenia od kpt. Niezbrzyckiego "o ruchach Armii Czerwonej na linii Stalina. Możliwości walk na dwa fronty i konieczności dalszej walki w oparciu" o terytoria sojusznikow, Anglii i Francji; "osławiony płk Roman Umiastowski poczuł się zagrożony i 6 września, ... na naradzie u marszałka ostro krytykował ostrzeżenia kpt. Niezbrzyckiego. Niezbrzycki oświadczył wówczas marszałkowi i sztabowcom, iż złamanie traktatu ... przez Sowietów jest pewne i nastąpi lada moment ... uzgodniony z Hitlerem atak Sowietów na Polskę miał nastąpić najpóźniej 8 - 10 września, ale Stalin zwlekał czekając na ruchy armii francuskiej na froncie zachodnim", wg R. Wlast - Matuszak. 

Zarzucano potem Naczelnemu Wodzowi, ze zbyt dlugo czekal z ewakuacja na poludniowy - wschod do Malopolski Wschodniej (wytyczne w nocy 09 na 10 wrzesnia 1939 roku), czy tez na Przedmoscie Rumunskie (plan ten omowiono dnia 12 wrzesnia z generalem Faury). Jednak wg mnie, Marszalek czekal na potwierdzenie informacji o agresji sowieckiej, jakie mial od Niezbrzyckiego, z innych zrodel, np. z radiowywiadu, co mogl otrzymac wieczorem 09 wrzesnia 1939 roku. 

Treść porozumienia z 23 sierpnia 1939 roku i tajnego protokolu dzielącego Polskę wzdłuż Wisły znało - wg opinii autora tej strony internetowej wyrazonej w 2003 roku oraz wg pana Prof. Andrzeja Peplonskiego, ktory udokumentowal zrodlowo w 2004 roku, ze polskie placowki dyplomatyczne wiedzialy juz w koncu sierpnia 1939 roku o tajnej sowieckiej mobilizacji i o tajnym wojskowo - politycznym zalączniku do niemiecko - radzieckiego ukladu, co potwierdzal polski wywiad tez na początku wrzesnia - nasze Najwyższe Dowodztwo:

dlatego polskie wojska w ostatnich dniach sierpnia byly celowo przesuwane na pozycje pod granicą z Rzeszą, a rezygnowalismy tym samym z obrony na najkrotszej linii na rzece Wisle; taka niekorzystna defensywna koncepcja zakladala obronę calego etnicznego obszaru Kraju wzdluz zachodnich granic, ktory to obszar w mysl  ukladu  sowiecko - niemieckiego mial byc strefą interesow Niemiec, a Wisla miala byc granicą Sowietow z Rzeszą; Niemcy wyrazily brak  zainteresowania w sferze politycznej i wojskowej polskim terytorium na wschod od srodkowej Wisly

ale zakladalismy

1. że sowieci nas nie zaatakuja dopoki Warszawa bedzie sie bronila, 2. że sowieci nas nie zaatakuja po przejsciu aliantow zachodnich do ofensywy 16 wrzesnia (tak moglismy zakladac tylko do  wieczora 15 wrzesnia), 3. że sowieci zajmą  tylko Wilenszczyzne przy spelnieniu dwoch powyzszych zalozen, 4. że dojdzie w przyszlosci do konfliktu dwoch tych agresorow, 5. że podejmiemy walke tez z sowietami tak partyzancka na Polesiu, jak i regularną w Malopolsce Wschodniej (tak moglismy zakladac tylko do 14 wrzesnia), jednakże z poparciem politycznym aliantow zachodnich, 6. że alianci zachodni podejmą rownież walke, chocby tylko polityczną, przeciw Sowietom (tak moglismy zakladac najdalej do 14 wrzesnia), chociaz uklady z aliantami mialy charakter wylącznie antyhitlerowski - z 19 maja 1939 i 25 sierpnia

i nie zakladalismy

1. prowadzenia samotnej walki na dwa fronty (to calkowicie wykluczala polska przedwojenna doktryna wojskowa, ktorej zalozenia odtworzono i opublikowano juz parenascie lat temu, lacznie z ciekawymi informacjami o Armii Rezerwowej "Lida"; jedynie przez pierwsze 15 dni od daty rozpoczecia mobilizacji w Polsce, a nie od dnia wypowiedzenia wojny przez Aliantow, zakladalismy samotną obronę jedynie przed Niemcami), 2. zawierania sojuszu z Sowietami bądz jakichkolwiek ustepstw na rzecz obu wrogow, 3. toczenia wojny dlugotrwalej na polskim terytorium (zmiana nastapila dopiero 14  wrzesnia), 4. że po ataku sowieckim na Polske nasi alianci zachodni nadal (tj. po 17 wrzesnia) bedą dążyc do odciągniecia Sowietow od sojuszu z Niemcami, czego skutki musiala odczuc Polska na wschodzie, 5. zamachu stanu przez grupe wysokich dowodcow (od nocy 12 / 13 wrzesnia m.in. we Lwowie, czy 14 wrzesnia w Lublinie - do 20 wrzesnia m.in. pod Tomaszowem Lubelskim) i politykow (przede wszystkim w dniach od  10 wrzesnia m.in. we  Lwowie, czy dla przykladu 16 wrzesnia w Tarnopolu i w Lublinie - do 26 wrzesnia, m.in. w Warszawie, czy do 03 pazdziernika w Lublinie)

W zwiazku z powyzszymi zalozeniami, juz na terenie Rumunii, dnia 21 wrzesnia 1939 roku, nasz Sztab Glowny wydal  dyrektywe, ze głównym wrogiem Panstwa Polskiego w toczącej sie wojnie europejskiej pozostaje  Zwiazek Sowiecki (od 14 wrzesnia  polskie M.S.Z. szukalo modus vivendi z Niemcami)



November 2013 - new websites on the genealogy and history of the noble Konstantynowicz family in Russia 1772 - 1918, Poland 1918 - 1939 and next at a Polish territory 1939 - 2012.

Cryptography, ciphers, radio and telegraph in Sweden, Switzerland, Russia (Nobel, Damm, Hagelin and Schilling) in 19th century and at the beginning of the 20th century. The Breguet Company and Edward Brown of Clerkenwell.

The noble Konstantynowicz family in new Poland 1945 - 2013.

Breguet, Brown, Masson, Rey, Armand, Constantinowitz / Konstantynowicz, Duflon and history of research on telegraph, radio and electricity. Deka Company in Petersburg, Moscow and Zaporoze - Russian engines and airplanes.



Wiadomo od roku 1994, że znali tresc tajnego porozumienia z 23 sierpnia 1939 roku Amerykanie (ambasada amerykańska w Moskwie kupiła tą informację od pracownika ambasady niemieckiej) oraz Wielka Brytania, Wlochy, Francja i Estonia. Nadal jakoby nie wiedzieliśmy o tajnych porozumieniach sowiecko - niemieckich z 23.08.1939 roku podpisanych w Moskwie przez Ribbentropa, co autorowi tej strony internetowej wydaje sie raczej malo prawdopodobne. Wiedziała o nich w tym samym dniu ambasada amerykańska w Moskwie za pośrednictwem “wtyczki” w ambasadzie niemieckiej w Sowietach, tj. poinformował o tym fak­cie Charlesa Bohlena, sekretarza ambasady USA w Moskwie, najbliższy współpracownik niemieckiego amba­sadora Schulenburga, Hans von Herwarth. Rzad brytyjski również został poinformowany o tajnym protokole i to jeszcze w sierpniu, wedlug artykulu pt. "Amerykanie znali pakt. Rozmowa z Hansem von Herwarthem" w: "Życie Warszawy" z dnia 30 pazdziernika 1992. Niedługo potem - ale w sierpniu - wiedziała też ambasada Francji w Berlinie (informacje podawane przez zachód od roku 1994).  Wiadomo też, że o podpisaniu tajnych protokołów wiedziała Estonia (artykuł prasowy z ok. 1981 r.), ktora wspolpracowala z polskim wywiadem wojskowym na kierunku antyradzieckim, zreszta podobnie jak i Francja i Anglia

06 – 07 września 1939 roku 

Z pracy prof. A. Pepłońskiego o "Służbie wywiadowczej (...)" wynika, że II-gi Oddział Sztabu Naczelnego Wodza dnia 06 wrzesnia 1939 roku uzyskał za pośrednictwem wywiadu KOP-u informacje o zakwaterowaniu nowych wielkich jednostek sowieckich wzdłuż granicy z Polską.


08 września 1939 roku 

Już 08 wrzesnia 1939 roku w Berlinie zastanawiano się jak przegrupować siły, wobec nie wykonania  planu zniszczenia polskich sił, w trakcie niemieckiego koncentrycznego ataku na  Warszawę. 

Dowódca OKH, gen. BRAUCHITSCH, obawiał się w każdej chwili ofensywy na Zachodzie i nawet za cenę zrezygnowania z opanowania  całej Polski, chcial przerzucić część sił niemieckich na Zachód

Polski rozkaz dla Warszawy z dnia 08 września: bronić "jak długo starczy amunicji i żywności". Ponieważ już dnia 08.09 Niemcy przejęli szyfr operacyjny pod Kutnem, łączność centralną zorganizowano na  szyfrze “mar-Gamma” i tak było do utraty głównej radiostacji Floty Rzecznej, gdzieś w trakcie przebijania sie spod Kowla do Włodawy w dniach 27 i 28 wrzesnia.

Dnia 08 wrzesnia 1939 roku nasz wywiad z Leningradu donosił o wojennych przygotowaniach sowietów. Tego dnia nasz wywiad melduje, że sowieci mają nad granicą 80 dywizji.

Dnia 08.09 Ribbentrop depeszuje do Moskwy do swojego ambasadora Schulenburga (wg Aleksander Bregman, Najlepszy sojusznik Hitlera, wyd. Kraków w 1983 roku, s.  59), aby naciskał on na sowietów w celu ich szybkiego wystąpienia. Sowieci nadal  podkreslali, ze warunkiem ich ataku jest kapitulacja  Warszawy przed Niemcami


09 września 

Ambasador Leon Noel prowokacyjnie proponuje wiceministrowi J. Szembekowi w dniu 09 wrzesnia, aby ewakuowac Rząd Polski przez Rumunie do Francji; jednoczesnie francuski ambasador naciska na wladze Rumunii, aby internowaly w takim wypadku Prezydenta, Premiera i Wodza Naczelnego Polski, gdyby i on opuscil Polske. Pozniej Noel bedzie obecny przy rozmowie ambasadora Grigorcea z Beckiem o "prawie przejazdu" dla wladz polskich.

Dnia 09 wrzesnia 1939 roku sowiety zawiadamiają Niemców, że są zdecydowani zaatakować szybko Polskę (wg Aleksander Bregman, Najlepszy sojusznik Hitlera, wyd.  Kraków  w 1983 roku, s. 59). Odbyło się to w rozmowie Mołotowa z Schulenburgiem w Moskwie dnia 09 września 1939 roku. Była bowiem fałszywa  informacja o zdobyciu Warszawy przez Niemców w dniu 08 września. Czyżby treść sowieckiego zapewnienia (może przekaz radiowy szyfrem niemieckim “Enigma” z ambasady w Moskwie, albo podsluch kabla telefonicznego do Prus Wschodnich z sowietow?) dla Niemców została przejęta i rozszyfrowana przez nasz Oddziału II? W tym przypadku wieczorem 09 września 1939 roku, Sztab Naczelnego Wodza (w Brześciu) zostałby zawiadomiony o takim komunikacie. Efektem tego było zaproponowanie przez Becka, Sosnkowskiemu udziału w rządzie. Sosnkowski jednak (w dniu 10.09) zażądał  stanowiska liniowego, co wykorzysta w nocy 12 / 13 wrzesnia we Lwowie do przejęcia władzy nad Armią “Karpaty” i Lwowem.

We wrzesniu 2013 roku poszerzmy kontekst powyzszej wypowiedzi.
"...Tajny protokól Paktu Ribbentrop-Molotow i sowieckie przygotowania do inwazji nie byly dla polskich sluzb zadna tajemnica. Bo byc nie mogly. Japonskie publikacje specjalistyczne podaja, ze cesarskie sluzby SIGNIT zlamaly w czerwcu 1939 r. 4 cyfrowy kod sowieckiej armii, 4 cyfrowy kod strazy granicznej oraz 3 cyfrowy kod sil powietrznych. Sowieci zmienili swoje szyfry armijne dopiero po bitwie o Nomonhan (znanej w sowieckiej historiografii jako bitwa o Chalchyngol...), czyli dopiero po 16 wrzesnia 1939 r. Wdrozyli wówczas nowy pieciocyfrowy kod OK40, który jednak juz we wrzesniu zostal zlamany przez estonskie tajne sluzby. Tak sie akurat sklada, ze polski radiowywiad byl czescia bardzo efektywnej antysowieckiej sieci - wymienial informacje na masowa skale ze sluzbami japonskimi, estonskimi, finskimi i szwedzkimi... Co wiecej, nasz radiowywiad byl uznawany za najlepszy element tej sieci. To przeciez my uczylismy Japonczyków lamac szyfry (po wrzesniu 1939 r. dwóch naszych kryptologów zostalo zatrudnionych przez sluzby japonskie i pracowalo w czasie wojny w Tokio). Gdy Szwedzi zwrócili sie o pomoc techniczna do Estonczyków, ci skierowali ich do naszych sluzb wskazujac, ze one sa najbardziej profesjonalne...".

Zobacz:

http://mariasz.salon24.pl/397497,polski-radiowywiad-w-antysowieckiej-osi-czesc-1

"...W tradycji japonskiej bitwa o Nomonham, na zachodzie znana jest jako bitwa nad Chalchin-Gol. Trwala od 11 maja do 16 wrzesnia 1939 roku. Dopiero po tej dacie sowiecka armia przyjela nowy kod 'OK40', zlamany jednak nie przez Finów, lecz radiowywiad estonski: 'To wlasnie dzielem kpt. Ouna (oficer estonski) bylo m.in. zlamanie najnowszego szyfru Armii Czerwonej we wrzesniu 1939 roku, co okazalo sie bardzo przydatne dla Finów w czasie 'wojny zimowej', w której Estonia scisle wspólpracowala ze swoimi odpowiednikami po drugiej stronie Zatoki Finskiej na gruncie wywiadowczym', podaje Wodzinski za autorami 'Swedish Signal Intelligence'. 'Nie ma chyba bezposrednich dowodów - pisze Wodzinski - na polsko-finska wspólprace wywiadowcza, choc nie mozna przesadzac sprawy, sa jednak dowody posrednie. Wedlug Chapmana, we wczesniej wspomnianym artykule znalazla sie informacja, ze w 1937 roku niemiecki attache wojskowy w Warszawie, gen. mjr Schindler, stanowczo oponowal wobec przekazywania jakichkolwiek materialów wywiadowczych na temat ZSRR Finom, gdyz 'it would invariably be relayed to the Poles'. Niech to wystarczy, roboczo, za komentarz.' Mozna przypuszczac, iz co najmniej do polowy wrzesnia 1939 roku polskie biuro szyfrów czytalo sowieckie telegramy równie dobrze jak japonscy kryptolodzy. Przekroczenie polskiej granicy przez wojska sowieckie 17 wrzesnia 1939 roku dla zadnego z wymienionych wywiadów nie bylo niespodzianka. Przypomnijmy, iz jedna z polskich stacji pelengacyjno-nasluchowych miescila sie w Kolomyi. Po przeniesieniu radiostacji NW do Kut dnia 17 wrzesnia polaczenie radiowe nawiazano wlasnie z Kolomyja. Po ujawnieniu pod koniec lat szescdziesiatych tajemnicy 'Enigmy' okazalo sie, iz historie II wojny swiatowej trzeba wlasciwie pisac na nowo. Tymczasem ciagle nie wiadomo, gdzie sie podzial: Referat 3 polskiego Biura Szyfrów. Szefem referatu szyfrów sowieckich byl w 1939 roku Jan Gralinski...".

Zobacz tez: http://foxmulder2.blogspot.co.uk/2013/06/najwieksze-sekrety-wrzesniowa-mga-czesc.html oraz http://seneka.salon24.pl/527619,w-sierpniu-1939-mielismy-jeszcze-armie a takze http://lubczasopismo.salon24.pl/komunisci/post/534302,17-wrzesnia-1939-2013 lub tez http://wpolityce.pl/artykuly/62723-agresja-sowiecka-na-polske-17-wrzesnia-1939-roku-16-wrzesnia-ambasador-komunikowal-ze-wojskowa-interwencja-zwiazku-sowieckiego-nastapi-lada-dzien-moze-nawet-jutro-lub-pojutrze

Drugim efektem było szybkie sprecyzowanie przez Jaklicza - zastępcę Szefa Sztabu - w nocy 09 / 10.09, koncepcji i “Wytycznych Naczelnego Wodza do Obrony Małopolski Wschodniej” (Sztab wydal te "Wytyczne" 10 wrzesnia). 

Wiadomo z TVP z dnia 20.09.1995 roku, że sowieci podjęli pierwszą decyzję o ataku na Polskę na dzień 11 września 1939 roku. 

Sądziliśmy w tym momencie (i Anglicy podobnie), że bolszewicy wejdą w pierwszej kolejnosci do Korytarza Wileńskiego i znajdą się byc moze w konflikcie z Niemcami. Wydaje się, że data 11 wrzesnia pojawiła się właśnie dnia 09 wrzesnia w zapewnieniach Mołotowa dla ambasady niemieckiej w Moskwie


10 września 

NIEMCY realizują pierwszy dzień plan FALL WEISS II

Powstał wieczorem 09 wrzesnia. Zgodnie z nim wydano w nocy 09 / 10.09 rozkazy dla Korpusu Guderiana i dla XXII KORP. PANC. - MOTOR. z 14  ARMII. 

Dla niemieckiej grupy Armii “Północ” przewidywano po 10 wrzesnia uderzenie na SIEDLCE, gdzie szybkie jednostki pancerne GUDERIANA, jeszcze w rozkazie gen. BOCKA z 08 wrzesnia, miały wcześniej dotrzeć. Nim GUDERIAN poszedł z Prus na Siedlce, zmieniono nocą 09 / 10.09 te rozkazy:  GUDERIAN ma iść na Brześć i “osiągnąć linię” Bugu, a następnie “stanąć na jej prawym brzegu frontem na wschod”. Grupa Armii  ”Południe” ma wg wieczornych 09 wrzesnia rozkazów kierować się ogólnie na Chełm (rozkaz uszczegółowiono w nocy 09 / 10 wrzesnia). “W razie konieczności” przewidywano atakowanie przez górny Bug, na Sokal 4 Dywizją Lekką, na Hrubieszow - niemiecką 2 Dyw. Pancerną

10 wrzesnia Mołotow w rozmowie z Schulenburgiem odwołał swoją informację z dnia poprzedniego 09 wrzesnia, że sowieci  zaatakują dnia 11 wrzesnia. Przesunął teraz datę tego ataku na dzień 16 wrzesnia. Tłumaczył to “zaskoczeniem”  strony bolszewickiej ofensywą niemiecką, tj. jej realizacją, ktora zaczela odbiegac od sierpniowych zalozen. Dopiero dnia 13 wrzesnia Mołotow w rozmowie z Schulenburgiem zawiadomił, że sowiecka armia osiągnęła stan gotowości wcześniej i teraz podał datę ataku na 15 września

Dostosowali się do tego Polacy, w dniu 13 wrzesnia wieczorem precyzując plan, a w dniu nastepnym 14 wrzesnia wydając rozkazy do ewakuacji wszystkich wojsk na Przedmoście Rumuńskie. Jest to pośredni dowód, że dnia 14 września Marszałek Rydz Śmigły wiedział już dokładnie, ze sowieci zaatakują w ciągu następnych paru dni, a ich glownym celem będzie Wisla z Pragą warszawską

Wobec tego Hitler dnia 10 wrzesnia żąda informacji, jaka jest najkrótsza linia z której  najmniejsze siły mogłyby ubezpieczać “przeciw pozostałemu polskiemu obszarowi”, “jeśliby  reszta Wschodniej Polski nie miałaby być przez nas obsadzona”. Celem Hitlera nie bylo więc calkowite zniszczenie Polski. 

Wedlug jednej z sowieckich dyrektyw, ktora wogole nie trafiła do dowódców okręgów nadgranicznych, a następnie przekreślonej, ześrodkowanie wojsk Białoruskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego mialo sie zakończyć do wieczora 11 września, a uderzyć planowano w nocy 12 na 13 września. Dlatego w dniu 9 września Mołotow informowal Schulenburga o rozpoczęciu sowieckich działań militarnych w najblizszych dniach, jednak daty tej pierwszej decyzji o ataku na Polskę nie wpisano; w opinii pana Cz. Grzelaka byc moze byla to noc z 08 na 09 wrzesnia.

Dnia 10 wrzesnia 1939 roku attache wojskowy Polski w Moskwie, płk Brzeszczyński, informuje o sowieckim zagrożeniu agresją. Dnia 10 wrzesnia Sztab Naczelnego Wodza, prawdopodobnie w związku z “przeciekami” o przygotowaniach bolszewickich do agresji, opracował nową koncepcję obrony “Małopolski Wschodniej”, sądzono bowiem w tym momencie, że bolszewicy zajmą “Korytarz”. 

A jednoczesnie dnia 10 wrzesnia przybyli do Lwowa: 

gen. Sierow w mundurze polskiego pułkownika (do 12.09). Na marginesie dodajmy, ze byl on synem rosyjskiego pulkownika kontrwywiadu, noszacego w Petersburgu  w czasach carskich inne nazwisko i sluzacego w Korpusie Zandarmerii, o czym "Sierow"  staral sie zapomniec, kiedy przyjmowal ten pseudonim.  

gen. Sikorski (pod wieczór 10.09, do świtu 13.09

gen. Sosnkowski (samolotem z Brześcia, jest tu do świtu 13.09

Stanisław Stroński, szara eminencja zamachu stanu, ktory 10 wrzesnia wieczorem odbył we Lwowie długą rozmowę z  Sikorskim. Stroński nocą 10 na 11 wrzesnia wyruszył ze Lwowa ku granicy rumuńskiej; przekroczył ją dopiero dnia 12 wrzesnia 1939 roku. Juz dnia 04 wrzesnia z Sikorskim kontaktuje sie ksiądz Kaczyński, a dn. 05 września w Warszawie do mieszkania Sikorskiego przybywa redaktor Olchowicz. Kiedy jeszcze dnia 06 września Sikorski byl w Warszawie, skontaktowal sie z nim płk. Modelski - prezes Związku Hallerczyków; następnie przybyli Francuzi z Misji Wojskowej; jednakze dyrektor Zyborski z wywiadu MSW w rządzie Skladkowskiego meldowal o porozumieniu Sikorskiego z Francuzami zawartym jeszcze wczesniej na terenie Polski: 

"Narada ta odbyla sie w pierwszych dniach wrzesnia 1939 roku w okolicach Krakowa", a Sikorski byl "wyprobowanym i uleglym narzedziem dla Noela". 

W nocy 06 na 07 wrzesnia generał Sikorski opuszcza Warszawe wraz z Adamem Kułakowskim - prezesem belgijskich zakładów Solvay w Polsce - oraz z Ryszardem Świętochowskim - publicystą Frontu Morges - a takze z pułkownikiem rezerwy Modelskim i Stefczykiem oraz z majorem Malinowskim i innymi zwolennikami; jadą na Lubelszczyzne - zapewne kontaktują sie z Roweckim ok. 08 wrzesnia 1939 roku. Dnia 10 wrzesnia rozpoczynają sie narady we Lwowie w mieszkaniu pulkownika Dobrowolskiego


Dnia 11.09.1939 roku 

Zgodnie z "Wytycznymi Naczelnego Wodza" do koncentracji wojsk w Małopolsce Wschodniej z dnia 10 wrzesnia, o godzinie 12.00 i 13.00 dnia 11 wrzesnia Sztab Główny wydał rozkaz dla dowódcy OK nr III w Grodnie: gen. Olszyna - Wilczyński miał ewakuować wojska liniowe z Korytarza  Wileńskiego i z Grodzieńszczyzny natychmiast. Początkowo Olszyna nie wierzył w ten rozkaz i zażądał osobistej rozmowy telefonicznej z  Naczelnym Wodzem. 

Dnia 11.09 opuścił Lidę i udał się do Wilna płk Kazimierz Rybicki, który dostał nieznane stanowisko w Sztabie Obszaru Warownego “Wilno”. Wiadomo o próbach podjętych (dnia 17.09 wieczorem) przez płk vel podpułkownika vel mjra Bobiatyńskiego oraz płka dyplomowanego Edwarda Perkowicza, aby namówić płka Kazimierza Rybickiego do przejęcia dowodzenia w Wilnie. Mieli poparcie oficerów “Wilnian”. 

Dnia 11 wrzesnia 1939 roku, II-gi Oddział Sztabu Naczelnego Wodza przejeżdża z Brześcia nad Bugiem, na południe, do Uściuługa pod Włodzimierzem  Wołyńskim. Dnia 11 wrzesnia 1939 roku Kleeberg osobiście melduje o sowieckiej koncentracji nad granicami, Marszałkowi przebywającemu w Brześciu. 

Dnia 11 wrzesnia 1939 roku rozkaz operacyjny RUNDSTEDTA nakazuje XVII Korpusowi z 14 Armii, przyspieszyć działania, otwierając kierunek na Włodzimierz Wołynski i Chelm Lubelski. 

Rozkaz ten zostanie ostatecznie odwołany dnia 15 września rano, koncząc nieudaną realizacje Fall Weiss II.

Ponadto 14 Armia ma nie dopuścić do koncentracji naszych wojsk pod Samborem (gen. Dembiński będzie miał  już 14.09 około 16 i pół batalionów piechoty, a dnia 15.09 obsadzi wszystkie przeprawy na rzece Stryj i 16.09 odbije Stary Sambor) i "na wschod od Lwowa". Stało się odwrotnie i Maczek uzyskal przewagę na polnocnym przedpolu Lwowa tj. pod Zboiskami w dniach 15 - 17 wrzesnia. 

Ponieważ sowieci dnia 11 wrzesnia (wg wiadomości z TVP z dnia 20 września 1995 roku) nie zaatakowali Polski, Ribbentrop  przedepeszował do Moskwy do swojej ambasady, że może to oznaczać wytworzenie się “próżni politycznej” w sowieckiej strefie interesów (wg Aleksander Bregman, “Najlepszy sojusznik Hitlera”, wyd. Kraków w 1983 roku, s. 60), ktorej Niemcy nie zamierzali zajmować, co zasygnalizowal Hitler dnia poprzedniego 10 wrzesnia 1939 roku. 

Wobec tego, dnia 11 września we Lwowie, opozycja "zaproponowała Sikorskiemu zamach stanu i objęcie władzy" (Jurga, (...), s. 456). 

Na porannym, w dniu 11 września, zebraniu uczestniczyli Karol Popiel, gen. broni Józef Haller, gen. M. Kukiel, redaktor Zygmunt Nowakowski (brat Tempki, szefa Stronnictwa Pracy na Śląsku). Był prezes Adam Kułakowski, pulkownik Boguslawski i gen. Lucjan Zeligowski. Już 11 wrzesnia 1939 roku Nowakowski widział też w gronie nowej wladzy generala Hallera i gen. dyw. Sosnkowskiego. Sikorski odmawia 11 wrzesnia przejecia steru rządow i powołania we Lwowie "Komitetu Ocalenia Publicznego", który byłby niezależnym ośrodkiem władzy. Dnia następnego "dwójka" przekaże informację o tym  fakcie do Marszałka. Marszałek w Ołyce, zawiadomi o tym Prezydenta Polski. Jednak juz dnia 12 wrzesnia po poludniu, Sosnkowski z Sikorskim musieli uzgodnic plany przeprowadzenia zamachu, poprzez koncentracje wojsk Roweckiego, Piskora, Sosnkowskiego i Langnera we Lwowie, wbrew Marszalkowi Rydzowi Smiglemu i lamiąc rozkazodawstwo Szefa Sztabu Glownego generala Waclawa Stachiewicza. 

 

Dnia 12 września 

Dnia 12 wrzesnia dowodztwo niemieckie jest pewne, że Polacy nie zorganizują na wschod od Wisły  żadnej zwartej linii obrony. Tego dnia jednostki szybkie z 14 Armii niemieckiej otrzymują rozkaz, by "poprzez Lwów" i stąd "na południe" (na Halicz i Stanisławów), przeszkadzać wycofaniu się na  Rumunię dużym siłom polskim. W realizacji tych zamiarów  (na południu) XXII Korpus poprzez Jaworów zostanie skierowany na Rawę Ruską Dnia 12 wrzesnia Niemcy przygotowują się aby ewentualnie później "pacyfikować Małopolskę Wschodnią", jesli sowieci zawiodą ich jako sojusznicy; dlatego tez Canaris tego samego dnia planuje z Hitlerem stworzenie wolnej ukraińskiej Galicji, co doprowadza w nocy 12 / 13 wrzesnia 1939 roku do wybuchu rebelii ukraińskiej w Stryju. Wszystko to zmusi sowietow w dniu 13 wrzesnia do przyspieszenia zapowiedzianego terminu agresji na Polske. Na sowiecką decyzje z dnia 13 wrzesnia 1939 roku miala wplyw informacja wywiadowcza o spotkaniu w Abbeville w dniu 12 wrzesnia premiera Eduarda Daladiera i Neville Chamberlain'a. 

Grupa Armii “Północ” miała osiągnąć linię: RYKI -  LUBARTÓW - KOWEL. Grupa miała być gotowa,  gdyby sowieci nie zaatakowali, do przerzucenia sil na  linię Kowel - Słonim! W tym wypadku, dywizje te  miały działać niezależnie od XIX Korpusu Panc.  Guderiana pod Brześciem. Na północy, Niemcy  wieczorem 12 wrzesnia osiągnęli miasteczko Nur nad  Bugiem. Od wschodu to północne skrzydło miał  osłaniać XXI Korpus Falkenhorsta, idący na linię: Bielsk - Bialystok, ktory osiagnal rejon miasteczka Bielsk w dniu 16 wrzesnia oraz obszar na NE od Bielska, a takze przekroczyl szose Zabludow - Bialystok w  dniu 16 wrzesnia. 

1. Powyżej omówione ruchy niemieckie,  

2. decyzja sowiecka z dnia 13 wrzesnia o uderzeniu 15 września  

3. i wydarzenia  polityczno - wojskowe we Lwowie w dniach 10 - 14 wrzesnia oraz z dnia 14 września na Lubelszczyźnie, 

spowodowały, że 14 września Marszałek rezygnuje z "obrony na dalekim przedpolu Małopolski Wschodniej". 

W nocy 11 / 12 wrzesnia 1939 roku "rzut krajowy" II-ego Oddziału Sztabu Naczelnego Wodza (jeszcze dnia 18 wrzesnia 1939 roku liczył on ok. 700 oficerów, którzy internowali się w Rumunii) stanął w Uściuługu nad Bugiem, między Hrubieszowem, a Włodzimierzem Woł. gdzie ulokował się sam Marszałek i wojskowa Misja Francji z gen. Faury

Dnia 12 wrzesnia nasze attachaty wojskowe na Zachodzie doniosły do MSZ-u Becka o odmowie pomocy lotniczej dla Polski przez brytyjski RAF (o depeszy tej informuje w swojej książce Zawilski, który twierdzi, że Marszałek dostał depeszę wieczorem 16 września od  swojego łącznika w MSZ - cie). 

LWÓW - CENTRUM ZAMACHU 

W tym dniu, we Lwowie, walczył już 2 p.p. “grodzieńskiej”. Wydaje się, że pod wieczór 12.09 do miasta wchodzi jeszcze 1 p.p. oraz (w późniejszym  czasie) 3 p.p. Grodzieńskiej

Stanisław Stroński 

szara eminencja zamachu stanu, przejechał 12 września granicę rumuńską. Wcześniej - dnia 10.09 wieczorem - odbył we Lwowie długą rozmowę  z Sikorskim. W Rumunii Stroński (któremu opozycja obiecała stanowisko premiera, chociaż legalnym premierem był generał Sławoj Składkowski) przygotowuje grunt pod zamach francusko - rosyjski.

Ambasador R. Raczyński, dopiero opuścił Bukareszt w drodze do Kut (jechał nocnym ekspresem z Bukaresztu do Czerniowiec, 16 / 17.09), kiedy stolicę Rumunii opuścił Stroński. Możliwe, że to Stroński wpłynął na Raczyńskiego (historyk z Wrocławia - Jacek Piotrowski - pisze, że "(...) możemy wręcz mówić o ewidentnym działaniu na szkodę legalnych ... władz RP. (...) motywy i sposób  działania dyplomatów popierających już gen. Sikorskiego ... miały raczej charakter swoistego rewanżu lub też zabiegów o dalszą karierę ..."), aby dnia 15 wrzesnia nie jechał na Przedmoście?

Tak więc Stroński nocą 10 / 11 wrzesnia 1939 roku wyruszył ze Lwowa ku granicy rumuńskiej i przekroczył ją zapewne dopiero dnia 12 wrzesnia. Wreszcie odjechał z Czerniowiec pociągiem do Bukaresztu zapewne dnia 13 września i noc 13 / 14 wrzesnia mógł już spędzić w Bukareszcie; dnia 14 wrzesnia 1939 roku nie wiadomo co robi. Już aktywnie ingerowal w prace naszej ambasady w Rumunii od dnia 15 wrzesnia. Jest tez wersja, ze Stronski wraz z Katelbachem opuscili Zaleszczyki dnia 14 wrzesnia 1939 roku, po naradzie opozycjonistow dnia 14 wrzesnia tutaj nad rumunską granicą. Prof. Stroński w Bukareszcie przejmuje inicjatywę dnia 14 lub 15 wrzesnia 1939 roku.  Wywiera wpływ na radcę ambasady - Ponińskiego, a także na attache wojskowego, pulkownika Zakrzewskiego, wystepując dnia 15 wrzesnia jawnie jako człowiek francuskich instytucji i pełnomocnik do sprawy utworzenia nowych władz polskich! 

"Z ambasady francuskiej w Madrycie do ambasady polskiej w Bukareszcie dociera jeszcze tego samego dnia adresowane do ministra Becka od marszałka Petaina prywatne przyjacielskie ostrzeżenie, że francuscy wrogowie Polski przygotowują pułapkę władzom polskim, jeżeli te staną na rumuńskiej ziemi", wedlug Klaudyny Krawiec. Stroński poleca ambasadzie polskiej zatrzymac ten list w dniu 15 wrzesnia 1939 roku.

Stronski był w stolicy Rumunii do wieczora 16 września, a z Bukaresztu jedzie wieczornym międzynarodowym ekspresem, do Szwajcarii i Francji. Zas Roger Raczynski wieczorem 16 wrzesnia odjezdza z Bukaresztu do Czerniowiec. 

  Polityka sowiecka na Kresach a polskie wladze emigracyjne po 1939

O świcie 12 września 

II Oddział Sztabu Generalnego, którego rzut "krajowy" był od nocy 11/12.09 w Uściługu nad Bugiem, melduje Marszałkowi ze Lwowa o naradach spiskowców. Pozytywnie oceniono zachowanie Sikorskiego, bowiem  stwierdzono, że odmówił dnia 11 wrzesnia powołania Komitetu antyrządowego z siedzibą we Lwowie (mimo tego general Langner od 14 września  praktycznie odseparował obronę miasta od decyzji Sztabu Naczelnego Wodza). Wiedziano też prawdopodobnie o pomysłach gen. L. Żeligowskiego, aby wezwać sowietów na pomoc! Wiadomo jednak, że dopiero po południu 12 wrzesnia we Lwowie zapadły ostateczne decyzje zamachowcow polegające na jakimś nieznanym układzie Sikorskiego z Sosnkowskim. W wyniku czego w nocy 12/13 września Sosnkowski wyeliminował gen. Fabrycego od dowodzenia Armią "Karpaty" (Marszałek 13  wrzesnia poleci wobec tego Fabrycemu tworzyć "nową" Armię "Karpaty"  co swiadczy o negatywnej tym razem ocenie  postepowania Sosnkowskiego i Sikorskiego). 

Zatem dnia 13 wrzesnia 1939 roku mozna chyba mowic juz o "kroczącym" zamachu stanu przeprowadzanym przez tą grupę, ktorego hipotetycznymi elementami zapewne mialo byc: 

wciągniecie do spisku generala Smorawinskiego, pulkownika Skorobohatego-Jakubowskiego, generala Piskora, pulkownika Roweckiego, generala Langnera i jako kluczową postac - generala Kazimierza Sosnkowskiego, 

posrednie oddzialywanie na generala Olszyne-Wilczynskiego i pulkownika Okulicza-Kozaryna, w Warszawie zas posrednio dzialali na ich korzysc: general Rommel i Starzynski, 

opanowanie oddzialow pancerno - motorowych Maczka, Roweckiego i batalionu Luckiego, w celu "odsieczy Lwowa",

zgromadzenie wojsk we Lwowie wbrew Naczelnemu Wodzowi, gdzie sily zamachowcow moglyby sie skoncentrowac przed lub po ataku sowieckim, ktorego agresja miala byc argumentem do przejecia wladzy i opanowania wojska

powrot generala Wladyslawa Sikorskiego z poparciem francuskim (plan z godz. 12.00 dnia 17 wrzesnia w Pistyniu) do Lwowa i rozpoczecie rozmow z sowietami w tym miescie, 

mianowanie generala Sikorskiego natychmiast Naczelnym Wodzem, poprzez nacisk Francuzow (plan z godz. 06.00 rano dnia 18 wrzesnia w Wyznicy) na Marszalka Rydza - Smiglego, 

powolanie natychmiast nowego Premiera, np. generala Rommla i to juz w dniu agresji sowieckiej, ktora miala nadac dynamike dzialaniom dywersantow, a takze nowego ministra spraw zagranicznych - np. Stronskiego,

oddzialywanie na ewakuacje Rządu RP do Rumunii juz przed (np. 09 wrzesnia poprzez ambasade francuską) lub po agresji sowieckiej, jako argumentu do tezy o "ucieczce" wladz panstwowych Polski,

ogloszenie o opuszczeniu terytorium Polski (dzialania sowieckiego MSZ-u w Moskwie w nocy 16 na 17 wrzesnia 1939 roku oraz ambasady sowieckiej w Warszawie dnia 17 wrzesnia od godzin przedpoludniowych tego dnia, a takze radiowej propagandy z Paryza juz w koncu wrzesnia 1939 roku) przez Naczelne Organy Panstwa nawet, gdyby pozostawaly one jeszcze na Przedmosciu Rumunskim,

po agresji sowieckiej oglaszanie w kilku punktach Polski, ze Armia Czerwona to sojusznik Polski, np. Zbaraz, Wlodzimierz Wolynski, Warszawa, a takze ogloszenie "zakazu" walki z sowietami (np. dzialania Okulicza-Kozaryna i generala Olszyny Wilczynskiego w dniach 17 - 19 wrzesnia 1939 roku),

nacisk francuski na Naczelnego Wodza, aby jego glowne rozkazy po ataku sowieckim mozna bylo interpretowac, jako zakaz wszczynania walk z sowietami, rowniez poprzez pozniejszą nadinterpretacje "Dyrektywy" oraz falszowanie dokumentow, np. wspomnianej "Dyrektywy" poprzez usuwanie jej fragmentu nakazującego rozpoczynanie walk z Armią Czerwoną po ewentualnej odmowie przepuszczenia polskich oddzialow ku granicy rumunskiej,

pomijanie i zaprzeczanie wszystkim dokumentom rządowym, prezydenckim i wojskowym, gdzie w dniach od 17 wrzesnia do 20 wrzesnia byla mowa o agresji sowieckiej (dokumenty posiedzenia Rządu RP w Kutach wieczorem dnia 17 wrzesnia 1939 roku i instrukcja MSZ) lub o najezdzie Armii Czerwonej, a wyolbrzymianie rownolegle fragmentow tekstow, ktore moznaby falszywie zinterpretowac, jako "wkroczenie" okupanta,

poddanie Armii Czerwonej jak najwiekszej liczby (np. Dubno czy Wlodzimierz Wolynski) polskich zolnierzy, aby ten "przeszkolony material wojskowy" wykorzystac potem jako "300-tysieczną" armie sojuszniczą u boku Związku Sowieckiego do walki z Niemcami,

uruchomienie propagandy emigracyjnej po 24 wrzesnia 1939 roku, komunistycznej po 1939 roku i sowieckiej od nocy 16 na 17 wrzesnia 1939 roku utrwalającej w/w falszerstwa i dezinformującej m.in. o przebiegu wojny obronnej Polski z agresorem sowiecko - niemieckim, takze poprzez roznego typu eliminacje swiadkow, takich jak Marszalek Rydz Smigly z zoną, generalowie Szylling, Stachiewicz, Fabrycy, Dąb Biernacki, Przezdziecki, pulkownicy "Siedlecki", Wiatr, major Galinat, kapitan Niezbrzycki i wielu innych zamykanych rowniez w obozach koncentracyjnych.

Rano 12 wrzesnia 1939 roku 

Nieznany oficer francuskiej Misji wojskowej opuszcza Lwów. Jedzie do Włodzimierza. Prawdopodobnie uczestniczy w naradzie Faury - Śmigły. Plan francuski prawdopodobnie jest zbieżny z propozycjami Sosnkowskiego. W tym samym czasie w Paryzu Gamelin odmowil rozmowy szefowi polskiej misji wojskowej we Francji generalowi Burchardt - Bukackiemu, bowiem w Abbeville dnia 12 wrzesnia podjeto polityczna decyzje o koniecznosci wstrzymania czasowo czesci glownych działan zaczepnych na froncie zachodnim ze względu "na niemożność uzyskania wpływu na przebieg kampanii polskiej", chociaz brak jest opublikowanego stenogramu z tych obrad. Mimo tego dnia 12 września Beck wysłał znowu depeszę do Raczyńskiego i Łukasiewicza z ponagleniem o pomoc sojuszniczą. Ponownie Faury spotyka się z Marszałkiem w dniu następnym, 13 września, też we Włodzimierzu Woł. (ok. godz. 18.00). Wg Porwita, t. II, s.  178,  Francuzi mieli wówczas własny plan Przedmościa, ze Lwowem i Tarnopolem. 

Godz. 10.00 Sosnkowski zawiadamia Szyllinga o swoich rozkazach, ktore roznily sie od marszalkowskich. Rozkazy przekazał lotnik, który  lądował w Lublinie. Pozniejsze wyeliminowanie Szyllinga swiadczy, ze negatywnie ocenial on rozkazy ze Lwowa. 

Godz. 15.00 

Sosnkowski obszernie depeszuje do Marszałka. Ponadto Lwów opuszcza kurier od gen. Sosnkowskiego do Marszałka, aby  namówić Wodza Naczelnego na koncepcję Sosnkowskiego dotyczącą koncentracji wojska we Lwowie.  Wobec zblizajacego sie juz ataku sowieckiego, koncepcja "lwowska"  byla nie do zaakceptowania.  Koncepcja tez nie brala pod uwage rozmieszczenia zbiornikow paliwa  dla Roweckiego oraz stanu drog nadajacych sie dla naszych oddzialow zmotoryzowanych.  Tak wiec narażala nasze wojska na straty, a w wypadku ataku sowieckiego - na zagladę.  

Godz. 15.10 

Niemcy docierają do rogatek Lwowa, po szosie z Sambora. Jest to dla wszystkich we Lwowie całkowite zaskoczenie. 

16.00 

Sosnkowski wysyła drugiego przedstawiciela do Marszałka. Jest nim Szef Sztabu, płk Rakowski, który ma przekazać informację o dojściu Niemców pod Lwów. 

16.30 

Sosnkowski postanawia skierować trzy dywizje  piechoty ze "starej" Armii "Karpaty" przez Przemyśl na Lwów wbrew Marszalkowi, ktory chcial je sciagnac na Sambor. Fabrycy wiecz. 12.09 odmawia wykonania tego rozkazu narazajacego wojska na zaglade z powodu zasiegu Niemcow. 

Brak jest informacji, czy główni pomocnicy  Sikorskiego: płk Modelski (tenże w Paryżu zaczął  występować  jako generał, ale największą karierę zrobił  w  Waszyngtonie w PRL-owskiej  dyplomacji, chociaż na końcu  wybrał azyl w USA) i mjr Malinowski,  przebywali 12 września we Lwowie, bowiem dnia  13 wrzesnia general Sikorski  wyruszy w podróż z mjr  BOGUSŁAWSKIM,  pułkownikiem STEFCZYKIEM i A. KUŁAKOWSKIM. 

Sikorski podczas dnia 12.09 odbywa długie narady z prof. Kotem, największym przeciwnikiem sanacji.  Uczestniczy też ponownie red. Nowakowski. Aktywnie opowiadają się za zamachem stanu generałowie  Żeligowski i J. Haller

Zamach stanu generala Wladyslawa Sikorskiego we wrzesniu 1939 roku

Ci ludzie wyzbyli się obaw o  posądzenie ich o zdradę stanu  (wg T. Jurga, op. cit.). Żeligowski proponuje  wezwac sowietów na pomoc (Jurga, op. cit.).  Popiel pisze: "(dnia 12.09) Sikorski był zdecydowany  pójść w nasze ślady (...)". 

Wg informacji od p. Z., we Lwowie, w dniach 10.09 - 12.09  przebywał gen. sowieckiego GRU Iwan Sierow, znany z walki z  Węgrami w 1956 r. i Czechami w 1968 r. oraz z akcji wywiezienia  polskich przywódców w 1945 roku. Był przebrany w mundur polskiego pułkownika. Od 15.09 we Lwowie był Chruszczow (ten fakt i datę trzeba jednak jeszcze  potwierdzić). Od 15.09 w m. Szkło, na zachód od Lwowa, była sowiecka jednostka wywiadowcza GRU z radiostacją, a wlasnie tedy wycofywaly sie polskie jednostki Armii "Karpaty".  

W godzinach południowych 12.09, nadal we Lwowie trwają narady spiskowców. Ciekawa jest opinia wojewody lwowskiego ALFREDA BIŁYKA o Sikorskim: "nic w tej chwili nie  reprezentuje (...)". General Wladyslaw Sikorski dnia 11 wrzesnia 1939 roku probuje namawiac Biłyka, wojewode lwowskiego, do tego zamachu stanu, ale tenze nie zgadza się. Sądzę, że powyzsza opinia nie była odosobniona w pierwszej  połowie września 1939 roku. Tak więc, Sikorskiemu nie pozostało nic innego, jak tylko wejść w porozumienie z Francuzami przeciwko legalnym władzom Polski. Później Popiel będzie się cieszył, że na Rusi Podkarpackiej, w Marmaros, wojewoda lwowski A. Biłyk, popełnił samobójstwo. Duzo widzial wiec może jednak był to zamach polityczny (dnia 19 wrzesnia)? 

To co Sikorski czynił od 08 września była to wypadkowa jego przemyśleń już od maja 1939 roku: "Sam fakt dojścia do skutku POROZUMIENIA z Rosją wzmacnia NIEZWYKLE SILNIE szanse uratowania pokoju" (wg Wapińskiego, s. 220)

Jesienią 2008 historycy i politycy w Polsce zastanawiali sie  kim byl gen. Sikorski?! Wsrod tych dzialan na 2008 rok przewidziano ekshumacje  prochow  generala spoczywajacego na Wawelu. Kilka lat temu jeden z publicystow historycznych napisal, ze Sikorski w czasie pierwszej wojny swiatowej pracowal dla wywiadu niemieckiego, ale nie poparto tego nawet posrednimi dowodami! Przed wielu laty pewien historyk postawil teze - dosc mocna hipoteze, ale takze nie poparta dowodami naukowymi, ktore mozna zweryfikowac niezaleznymi badaniami - ze Sikorski wspolpracowal z wywiadem wojskowym Francji, konkretnie z "military attaché" Francji w  Warszawie w osobie gen. Faury; jednakze ta komorka francuskiego wywiadu miala byc przejeta przez GRU - sowiecki wywiad wojskowy i takim sposobem wszystkie  dzialania Sikorskiego przeciwko legalnym wladzom Polski mialyby posredni   poczatek  w Moskwie, np. przebieg zamachu stanu we wrzesniu 1939 roku swiadczy o wspolnocie celow w tym konkretnym przypadku miedzy Francją a Sowietami (i to  jedyne odkrywcze stwierdzenie, jednakze tlumaczace sowieckie korzenie w zamordowaniu Sikorskiego oraz obecnosc  w otoczeniu tego generala wielu wojskowych i cywilow o wyraznej opcji proradzieckiej).
Kiedy w 1940  roku  Francja skapitulowala przed Niemcami, Sikorski  znalazl sie bez  mocodawcow, a po 1942 roku wykazywal samodzielnosc myslenia w  stosunkach  miedzyalianckich;  w 1943 roku zginal  zapewne z rąk sowieckich, jako wymykajacy sie spod alianckiej kontroli przywodca Polski, ale inne sluzby wywiadowcze musialy  znac dzialania (oczywiscie nie chodzi tu o eliminacje pozostawiajaca slady,  jak np. zastrzelenie czy  uduszenie przed wodowaniem jego samolotu, co bylo celowo zbyt naglasniane od kilkudziesieciu lat;) zmierzajace do wyeliminowania Sikorskiego, jak chcieli  wykazac historycy w 2008 roku; 30 stycznia 2009 prokuratorzy z polskiego IPN-u stwierdzili, ze  wykluczaja uszkodzenie ciala Sikorskiego przed startem samolotu z Gibraltaru w lipcu 1943 roku.


Późnym popołudniem 12 wrzesnia , Sikorski telefonuje do gen. Sosnkowskiego. Prosi go o skontaktowanie z Marszałkiem. Sosnkowski wydaje falszywy dokument Sikorskiemu, ze jest on generalem frontowym oraz poleca jechać na Przedmoście Rumuńskie. Sikorski jednak zaplanowal jazdę na północ, może do pulkownika Roweckiego - analiza jego trasy przejazdu w dniu 13  września potwierdza ten kierunek. Sosnkowski wobec tego obiecuje dać ekipie Sikorskiego "rozkaz przejazdu". 

12 września wieczorem 

Gen. FAURY przedstawia we WŁODZIMIERZU, swoją koncepcję Przedmościa. Jest ono szersze niż planowane przez Marszałka,  bowiem obejmuje też Tarnopol. Ta narada ma miejsce dopiero po powrocie Marszałka z Ołyki (na wschód od Łucka), gdzie konferował z  Prezydentem Mościckim

Wieczorem 12 wrzesnia 1939 roku po naradzie z Marszałkiem we Włodzimierzu, gen. Faury, Szef Francuskiej Misji Wojskowej przy WP, udaje  się do ambasady Francji w Krzemieńcu. Prawdopodobnie z Krzemienca gen. Faury optymistycznie depeszuje (z datą 12 września) do Paryza. 

Odprawa we Lwowie

Gen. Sosnkowski, gen. Fabrycy, podpułkownik Kazimierz Wiśniowski vel Wiśniewski (w Korpusie Andersa szef Sztabu) i gen. Prich

Późnym wieczorem 12 wrzesnia, Sosnkowski mianuje dowódcą "BEZPOŚREDNIEJ obrony Lwowa" gen. F.  Sikorskiego  (gen. ten otrzyma jeszcze w 1939 roku sowiecki paszport). Jego zastępcą mianuje pułkownika FIJAŁKOWSKIEGO.  Późnym  wieczorem 12.09, Karol Popiel opuszcza Lwów, a nie 10.09 jak sugeruje Czytelnikom swoich wspomnień. Bez  Hallera - ten  wyjedzie w dniu następnym tj. 13 wrzesnia. W południe 13.09 Popiel  znalazł się w Tułukowie, miejscowość ta leży 17 km  na  zachód od  Śniatynia.  Późnym wieczorem 12.09, Sosnkowski podporzadkowuje gen. Langnerowi, Brygadę Zmot. płka Maczka


Nocą 12 / 13 września 

Nocą 12/13.09 we Lwowie, około północy, Sosnkowski odsuwa gen.  Fabrycego od dowodzenia. W tym momencie, Sosnkowski rozkazuje Maczkowi, aby obsadził szosę  Dobrosin - Żółkiew - Kulików tak, aby odebrac wojska Piskora - Roweckiego (obaj opowiedzieli się za koncepcją koncentracji we Lwowie!) i grupę idącą z Przemyśla, nad którą  dowodzenie obejmie bezpośrednio Sosnkowski. 

Jarecki ocenia stan garnizonu Lwowa na 15 batalionów (w dniu 12 wrzesnia), a więc byla to sila calkowicie wystarczająca aby odeprzec Niemcow i plan Sosnkowskiego o koncentracji wojsk we Lwowie byl blędem. Stan naszych sil we Lwowie to  m. in.:  

dywizjon art. ciężkiej, niepełny pułk art. lekkiej (62 dywizjon artylerii lekkiej jest rozładowywany), 2 pp Grodzieńskiej, trzy baterie 75 mm, 48 pp Szymańskiego, batalion z  205 pp,  batalion z 206 pp, 1 pp “grodzieński” wiecz. wchodzi do miasta.  

Brygada Maczka, w nocy, przesuwa się przez Jaworów - na Żółkiew; w JANOWIE  zostawia dwa szwadrony  jako ”OW”. “OW” podpułkownika DMYSZEWICZA w rejonie  GRÓDKA JAGIELLOŃSKIEGO (tj.  część 19 pp). Część 40 pp w JANOWIE, a w nocy 12/13.09 odskoczy w  lasy  na północ, do Dąbrowicy (na północ od JANOWA); grupa  pułkownika Iwanowskiego (trzy  bataliony) obsadza stację Glińsko oraz  rejon  ŻÓŁKWI  i samą ŻÓŁKIEW -  rowniez ma ”OW”  w w/w Dąbrowicy

Canaris dnia 12.09 planuje z Hitlerem stworzenie wolnej ukraińskiej Galicji, a w nocy 12/13.09 wybucha rewolta ukraińska w Stryju


13 wrzesnia

Ok. 03.00 rano, wyslano kuriera ze Sztabu Głównego, do BARCHACZOWA, do Sztabu Armii "Krakow", z rozkazami rozniącymi sie od tych wysylanych ze Lwowa.  

Dnia 13 wrzesnia 1939 roku (wg Aleksander Bregman, "Najlepszy sojusznik Hitlera", wyd. Kraków w 1983 roku, s. 60) Mołotow wzywa w Moskwie  Schulenburga i oświadcza mu, że sowiecka armia osiągnęła stan gotowości wcześniej niż się on spodziewał: "(...)  akcja sowiecka będzie mogła być podjęta wcześniej niż to zakładano w poprzedniej rozmowie". Oznacza to, że datę ataku  przesunięto z dnia 16.09 na 15 września, o czym wiedział też ambasador niemiecki w Bukareszcie. 

Marszalek Edward Rydz Smigly juz 13 września otrzymal "meldunek o przecięciu zasieków po stronie sowieckiej na granicy z Polską co oznaczało ostateczne przygotowania do inwazji", wg: Andrzej Pepłoński, Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej, Toruń 2004. Tego dnia 13 wrzesnia gen. Ironside otrzymal list od generala Norwida - Neubegauera, w ktorym nasz Sztab Naczelnego Wodza informuje, "o decyzji wycofania wojska polskiego z polnocno - wschodniej Polski i ostrzegal, ze wzdluz granicy Prus Wschodnich powstają warunki do utworzenia wspolnej granicy pomiedzy Sowietami a Niemcami i ... bramy, przez ktorą nadejdą surowce" (dla Niemiec), wg PSZ, t. I. W zwiazku z naszą decyzją o ewakuacji czesci Polski, od 13 wrzesnia wywiązala sie korespondencja miedzy Szefem Sztabu Imperialnego Wielkiej Brytanii a Polską Misją Wojskową w Londynie - omawiano "mozliwosc ... utworzenia wspolnej granicy pomiedzy Sowietami a Niemcami". Wszystko zmusza sowietow w dniu 13 wrzesnia do przyspieszenia zapowiedzianego terminu agresji na Polske. Na sowieckie decyzje z dnia 13 wrzesnia 1939 roku miala wplyw informacja wywiadowcza o spotkaniu w Abbeville w dniu 12 wrzesnia premiera Eduarda Daladiera i Neville Chamberlain'a, ktorzy na podstawie opinii gen. Maurice Gamelina podjeli decyzje o czasowej rezygnacji z dzialan zaczepnych przeciwko Niemcom; sowieci mieli informacje od sekretarza francuskiej rady ministrów Eduarda Pfeiffera. Sowietom jednak do 15 wrzesnia 1939 roku brakowalo zgody francuskiej na "wkroczenie" do Polski, co podkresla jeden z historykow; ponadto do 15 wrzesnia 1939 roku Zwiazek Sowiecki byl zaangazowany w konflikt z Japonią; glownymi problemami dla sowieckiego Sztabu Generalnego bylo jednak zalamanie sie ofensywnych dzialan armii niemieckiej po 13 wrzesnia 1939 roku na centralnych ziemiach polskich i szybko przeprowadzany manewr ewakuacji Wojska Polskiego na poludniowy - wschod od dnia 10 wrzesnia 1939 roku; sowieci przelozyli wiec date agresji z 15 wrzesnia na noc z 16 na 17 wrzesnia 1939 roku. Armia Czerwona musiala oczywiscie choc o kilkanascie godzin wyprzedzic alianckie uderzenie wspomagajace planowane na 17 wrzesnia rano. Aliantow mialy odstraszyc sowieckie jawne przygotowania do agresji nad Zbruczem wieczorem 16 wrzesnia oraz informacje o tej agresji np. przez caly dzien 16 wrzesnia w Tarnopolu, o godz. 21.00 z radia Breslau i o godz. 23.00 z radia Minsk. I dlatego juz wieczorem 14 wrzesnia Marszalek ze Sztabem Glownym opuszcza lotnisko Mlynow pod Dubnem; w nocy 14 na 15 wrzesnia Rydz Smigly był w Dubno, a rano 15 wrzesnia w Tarnopolu organizując tutaj dowodzenie operacyjne przeciwko sowietom w rękach gen. Narbuta - Łuczyńskiego. Popołudnie 15 wrzesnia Sztab Główny spędza w kwaterze KOP "Podole" w Kopyczyncach pod sowiecką granicą. Rydz odwiózł Thomasów do Zaleszczyk i stąd pojechał do Kołomyi (tutaj od ok. godz. 20.00 dnia 15 września), gdzie przejął bezpośrednie dowodzenie Przedmościem Rumunskim. 

w południe:

Wg Zawilskiego "Naczelne dowództwo jeszcze 13 września wydało zarządzenie, uznające całe terytorium państwa za obszar operacyjny".  Oddzielne dowodzenie przez Min. Spraw Wojskowych tyłami i ośrodkami zapasowymi stało się zbędne. Duża część oddziałów znalazła się w  bezpośredniej dyspozycji Naczelnego Wodza (Zawilski, t. 2, s. 78). 

godz. 13.30 

Zapadają decyzje Marszałka co do ostatecznego kształtu Przedmościa:

bez Tarnopola, ze wszystkimi siłami ściągniętymi nawet ze Lwowa (taki rozkaz od Marszałka dla Fabrycego - podczas rozmowy na  przedmieściu Włodzimierza,  w trakcie której omówiono postawę Sosnkowskiego). Fabrycy miał do Stanisławowa ściągnąć  nawet w odpowiednim czasie Brygadę Maczka, którego wzywano bezskutecznie dnia 15-go i 16 września - informują o tym "PSZ (...)" i gen. Stachiewicz. Maczek bowiem podlegal Fabrycemu a nie Sosnkowskiemu czy  Langnerowi. 

Południe 13.09 

Popiel znalazł się w Tułukowie - miejscowość leży 17 km na zachód od Śniatynia.

13 września wieczore

Marszałek w tym dniu 13 września ok. godz. 18.00, we Włodzimierzu, przekazał generalowi Faury swoją koncepcję Przedmościa Rumuńskiego.  Juz 13 września nasz wywiad meldował "oznaki zwolnienia tempa ruchu (...) pancernych"  wojsk niemieckich. Wróg sądził po 13 wrzesnia, że "przyczółka rumuńskiego będziemy bronili do kresu możliwości" (Porwit, t. III, s. 60). Dnia 13.09  Marszałek wydaje rozkaz dla gen. Kleeberga do obrony obszaru Polesia. Obrona ma obejmować także Brześć (zmiana tego fragmentu rozkazu nastąpi dopiero po około  godzinie 19.00 dnia 16 września). Brygada KOP "Polesie"  ma wysłać oddziały rozpoznawcze do Słonimia i Baranowicz.  Kleeberg ma  przygotować oddziały partyzanckie z  marynarzy z Pińska

godz. 21.00 

Radiodepesza z Wlodzimierza do Lwowa: Marszałek rozkazuje bronić Przemyśla i Lwowa (wg Porwita, II-gi  tom, s. 179) jako odosobnionych punktow oporu. Przede wszystkim natychmiast przygotować “do obrony linię Dniestru i rzeki Stryj, na którą ściągnąć najszybciej wszystkie siły. Spiskowcy ze Lwowa nie potwierdzali  odbioru tej depeszy. Tu dodajmy, ze Lwow zostal poddany sowietom dnia 22 wrzesnia

WILNO 

Informacje o sytuacji w Sztabie OW "Wilno" przekazał dnia 12.10.1939 roku w Paryżu, mjr dyplomowany Aleksander  Romiszowski, szef Sztabu Dowództwa Obszaru Warownego "Wilno". Przedostał się do Francji przez Łotwę. Nieco  informacji o sytuacji dnia 13.09 jest z książki płka Leona Mitkiewicza "Wspomnienia kowieńskie", który tego dnia jako  konsul Polski na Litwie przejechał z Kowna do Wilna po instrukcje. 

GRODNO 

Z Grodna na Lwów w dniach 10 - 13 września, wyjechała "grupa Grodzieńska" plka Hulewicza (Zawilski, t. 2, s. 79).  Hulewicz dotarł do Lwowa w dniu 12 września wieczorem, ale dnia 18 września w południe znowu odebrał od płka  Adamowicza dowodzenie Grodnem

Grupa "Grodno" ppłka Czerny, w dniu 16 września została zablokowana na stacjach na odcinku kolejowym na północ  od Równe; od dnia 17 września walczy i wycofuje się przed sowietami. Całkowicie zniszczona przez sowietow w  bojach na wschodnim przedpolu Kamienia Koszyrskiego. Czerny jeszcze dnia 02 października jest w grupie oficerów przy generale Ruckeman - Orliku koło Ostrowia Lubelskiego, w lasach otoczonych przez Armie Czerwoną.  


Dnia 14 września 

02.00 

W nocy 13/14 września, oddzialy z AUGUSTOWA, ewakuują się transportem kolejowym przez Dąbrowę Białostocką, a dalej na Sokółkę dniem 14.09. Pozniej tego dnia 14 wrzesnia GO "Wołkowysk" wraz z BK Zapasową “Wołkowysk”, dostaje od Olszyny rozkaz obrony w rejonie Mosty Wołkowysk, w celu nie dopuszczenia Niemców do węzła kolejowego w Baranowiczach i w kierunku Lidy i Wilna. Część oddziałów na obszarze  DOK III zakwalifikowano do przewiezienia “na południe”, czyli aż na Przedmoście Rumuńskie. Część miała być też przewieziona do rejonu   Równe - Dubno - Krzemieniec, czyli do "Małopolski Wschodniej". Trzecia grupa oddziałów miała bronić Polesia, w tym część marynarzy w  walce partyzanckiej, do czego ich zaczęto szkolić w Pińsku

ok. 06.00 

Marszałek przybył na lotnisko Młynów pod Dubnem i rozpoczyna dowodzenie wojskami z myślą o ściągnięciu sił na Przedmoście (sam planuje zostać na Przedmościu  Rumuńskim!) i wysłaniu władz cywilnych do Francji. W tym  dniu Beck będzie już wiedział o zdradzie Francuzów.  Marszałek wie również o błędnym dowodzeniu Sosnkowskiego.

Dnia 14.09 nadeszła depesza o odmowie Aliantów podjęcia ofensywy na dużą skalę na Zachodzie. Marszałek jakoby  otrzymał tę depeszę dopiero wieczorem 16 września w Kołomyi, co  oczywiscie nie wyklucza, ze dane z niej mial natychmiast w dniu 14  wrzesnia. Beck już dnia 14.09 rozkazał naszemu   ambasadorowi w Szwajcarii nawiązać kontakt z placówką niemiecką w celu szukania modus vivendi za plecami Aliantów (wg inf. amb. Komornickiego w Szwajcarii). 

Stanisław Stroński, szara eminencja zamachu stanu, przejechał granicę rumuńską dopiero dnia 12.09. Noc 13/14.09 mógł już spędzić w Bukareszcie. Dnia 14.09 mógł już ingerować w prace naszej ambasady w Rumunii (wg Jacka Piotrowskiego, historyka z Wrocławia, "Na czele obozu rozliczeń wewnętrznych stali ... prof. Stanisław Stroński i prof. Stanisław Kot (...)." Zaciekłością przewyższał ich Sikorski, gdy podpisywał w Paryżu rozkaz o powołaniu obozu w Cerizay, a później na "Wyspie Wężów"). Stroński był w Bukareszcie do wieczora 16 września.

51 Esk. Rozpoznawcza: 

  1. Por. Zamora leci do Lidy, z rozkazami od Sztabu Naczelnego Wodza dla garnizonu Lidy. 
  2. Wykonywano loty rozpoznawcze dla dowódcy Obszaru Warownego Wilno i komendanta Bazy nr 5 w Lidzie. 
  3. W Lidzie ponadto był naprawiony "Karaś". 
  4. Naczelne Dowództwo wydało rozkaz przeorganizowania tej Eskadry w Esk. Dalekiego Rozpoznania kpt. S. Sawczyńskiego, czego juz nie zrealizowano. 
  5. Z Łucka na Brześć rozpoznawał por. Jarkowski. Już od wiecz. 14.09 Sztab Lotnictwa był w Kosowie. Podpułkownik  Tuskiewicz miał blędne wrażenie, że “Naczelne Dowództwo straciło możność dowodzenia” -  takie myślenie było wynikiem informacji o sytuacji we Lwowie i nie  zrozumienia przyczyn ewakuacji samolotow do Rumunii. Wiadomo, że podpułkownik Olgierd Tuskiewicz (z “nowej” Armii “Karpaty” gen. Fabrycego), który wiecz. 14.09  przyjechał ze Stanisławowa do Kosowa, odniósł  takie  wrażenie po rozmowie z mjrem Szulem - omówili oni plan wycofania eskadr Armii “Karpaty” do Rumunii  "w  przypadku zaistnienia takiej okoliczności".  
ok. 10.00 

Do Młynowa nadchodzą depesze od gen. Wilczyńskiego z Grodna i od gen. Kleeberga z Pińska: 

  1. Informują, że z Baranowicz i ze Słonimia, oddziały odeszły i są na południe od szosy “słuckiej”.
  2. Z Nowej Wilejki odjechały trzy szwadrony. Ich celem dotarcie do stacji Krasne, o 45 km na wschód od Lwowa.
  3. W Wilnie na podstawienie eszelonu czeka dywizjon artylerii.
  4. Olszyna melduje, że w Wołkowysku są już gotowe dwa zapasowe pułki kawalerii.
  5. Baza nr 5 w Lidzie prosi o dalsze rozkazy (wiemy, że równolegle do Lidy doleciał samolot z takimi rozkazami). 
  6. Obrona Grodna w przygotowaniu! Dnia 14.09 wstrzymano w OK III Grodzieńskim formowanie nowych oddziałów marszowych, z powodu braku uzbrojenia utraconego w Dęblinie. 

po południu: 

Dnia 14.09 gen. Olszyna - Wilczyński dostaje kolejny rozkaz ze Sztabu Naczelnego Wodza, spod Dubna: 

"Oddziały liniowe ze zgrupowań "Grodno" i "Augustów" oraz formacje zapasowe i marszowe z terenu Wileńszczyzny miały być  przetransportowane pociągami na południe, przez Brześć i Polesie, a oddziały, które można było użyć do działań ruchowych miały być  przewiezione do Małopolski Wschodniej, pozostałe gen. Fr. Kleeberg miał pozostawić do obrony Polesia i Brześcia. Oddziały Korpusu Ochrony  Pogranicza znajdujące się na granicy radzieckiej i litewskiej miały pozostać na miejscu" (cyt. z Mierzwińskiego, "Generałowie (...)", s. 93).  Tym razem  Marszałek zamierza oprzeć obronę Polski o obszar Przyczółka Rumuńskiego, a nie o całą Małopolskę Wschodnią. Jest to związane z planem  Aliantów, wojny długotrwałej.  Marszałek chce, aby Warszawa i Przedmoście Rumuńskie przetrwały w walce do wiosny 1940 roku, co jest  jednak  w sprzeczności z planami Francji i Anglii.

Tego dnia, Niemcy zablokowali ruch naszych eszelonów z Brześcia na wschód i na Słonim. Zajęli  bowiem stacje: Tewla i Żabinka. Broni się tutaj pociąg pancerny nr 55. Pociąg pancerny nr 53 udało się skierować w nocy 14 / 15.09 na tor z Brześcia do Kowla. Trasa ta jeszcze była przejezdna

Gen. Olszyna - Wilczyński zarządza  w dniu 14  wrzesnia utworzenie GO "Wołkowysk" na czele z gen. Przeździeckim. Ta grupa operacyjna  osiągnie stan gotowości bojowej w  dniu 16.09. Wieczorem 14 wrzesnia z Grodna do Wołkowyska zostaje wysłany Maciej Kalenkiewicz i od dnia 15.09 do 18.09 rano jest przy gen. Przeździeckim. Od 18.09 jest Kalenkiewicz adiutantem taktycznym 110 p. uł. podpułkownika Dąmbrowskiego  w Izabelinie pod Wołkowyskiem. 

Dnia 14.09 Rydz Smigly ostatecznie rozkazał ewakuować wojsko liniowe z "Korytarza Wileńskiego", z pozostawieniem  władz cywilnych. Ponadto dnia 16 września kategorycznie rozkazano gen. Olszynie - Wilczyńskiemu opuścić Grodno, pozostawiając w mieście tylko wojska liniowe  powstające  z OZ 29  DP. Grodno ma się zamienić w izolowane centrum obrony. Wiadomo, że gen. Olszyna - Wilczyński w Grodnie już dnia 14.09 rozwiązał GO "Grodno" w  związku z ewakuacją  całej Polski północno - wschodniej na Przedmoście Rumuńskie. Takie rozkazy dnia 14.09 były wypadkową kilku elementów: wiadomości z Zachodu do  MSZ-u o  odmowie  ofensywy alianckiej "w dużym stylu" z dnia 14.09 oraz informacji o koncentracji wojsk sowieckich na naszej granicy, a byc moze wiadomości (?) o  rozmowach  Sikorskiego z  Noelem w Krzemieńcu w tym właśnie dniu 14 września. 

Marszałek jeszcze rano 14 wrzesnia liczył na francuskie odciązające działania od dnia 16 września  począwszy, co skorygowal w dniu 15 września wieczorem gen. Faury przenosząc termin tej "ofensywy" na  rano 17 września! 



Dnia 15 września 

Dnia 15 wrzesnia 1939 roku premier general Felicjan Slawoj Skladkowski wzywa pilnie wojewode lwowskiego Bilyka do Kut. Wydaje sie, ze jeszcze w nocy 15 na 16 wrzesnia wojewoda Bilyk zlozyl Premierowi sprawozdanie z prob wciagniecia go przez generala Wladyslawa Sikorskiego w dniu 11 wrzesnia we Lwowie do planowanego zamachu stanu; Bilyk musial takze raportowac o postepowaniu generala Langnera, ktory w dniu 14 wrzesnia 1939 roku odseparowal Lwow od rozkazow Naczelnego Wodza i o rozkazach generala Kazimierza Sosnkowskiego, ktory od popoludnia 12 wrzesnia nie wykonywal polecen Marszalka Rydza Smiglego co do tworzenia Przedmoscia Rumunskiego. Dnia 16 wrzesnia Bilyk przylecial z Kut na Wegry, wypelniajac polecenia generala Slawoj Skladkowskiego, ale na wiesc o ataku sowieckim na Polske, probowal dwa razy samolotem przyleciec do Lwowa dnia 18 i 19 wrzesnia 1939 roku, co mu sie nie udalo i dnia 19 wrzesnia zawrocil ponownie na Wegry na Rus Podkarpacka; zapewne popelnil samobojstwo pozostawiajac list - testament: "Nie mogłem walczyć we Lwowie, gdyz zgodnie z wytycznymi Szefa Rządu opuściłem go w warunkach, które mogą słowa moje postawic w pozornej sprzecznosci z tym czynem ... dalsze moje zycie zdaje sie nie przedstawiac wartosci dla Polski. Byc internowanym do końca wojny nie chcę. Chcę ocalić honor. ... Proszę, aby te moje słowa były rozgłoszone, aby nietkniętym został mój honor. Przede wszystkim niech otrzyma o tym wiadomość Wódz Naczelny Śmigły-Rydz, gen. Składkowski i moje miasto Lwów." Bilyk podal w podpisie miasto Munkacz 19 wrzesnia 1939.

Według profesora Andrzeja Pepłońskiego (Służby wywiadowcze PSZ na Zachodzie (1939 - 1945), Akad. Spraw Wewn. Warszawa 1985): dnia 15.09 wywiad KOP donosi ponownie  o zarządzeniach mobilizacyjnych w sowietach. Po poludniu 15 wrzesnia II-gi Oddział stoi w Kopyczyńcach (tu Sztab KOP “Podole”) i bezpośrednio analizuje te doniesienia zza Zbrucza. Tego dnia płk Smoleński, szef II-ego Oddziału, reasumuje calkowicie błędnie przemyślenia Sztabu Głównego na temat sowieckiej koncentracji: wylącznie w jego opinii ma to byćzabezpieczenie granicy, a nie jako koncentracja do akcji na Polskęten bląd byl spowodowany kolejnym przelozeniem ofensywy przez sowietow

Dnia 15.09 sowieci nie zaatakowali - a jedynie weszły ich jednostki zwiadowcze (w rejon pld. - wsch. od Grodna - to tą jednostke sowiecką widzial gen. Olszyna-Wilczynski 17 wrzesnia, gdy powracal z Wolkowyska do Grodna; pod Wilno i zrzut radiowy do m. Szkło na zach. od Lwowa; o czym autora poinformowano ok. 15 lat temu).

Wobec tego dnia 15 wrzesnia Ribbentrop zadepeszował do Moskwy, że Niemcy nie będą ścigali Polaków do granicy wschodniej

W polskim Sztabie Glownym panuje umiarkowany optymizm, choc sytuacja dnia 15 wrzesnia zostala oceniona jako cięzka.

Dnia 15-go oraz 16 wrzesnia i nocą 16/17.09 Polacy aktywnie kontynuowali manewr przerzucenia wojska na południe Kraju. Objęto nim już wieczorem 16 września Lubelszczyznę (Dąb - Biernacki) i Brześć. Sowieci dokonali dnia 16 września przerzucenia brygad pancernych, po swojej stronie granicy, z Wołynia nad Zbrucz co bylo skutkiem blyskawicznie przeprowadzanej ewakuacji wojsk polskich na Przedmoscie. Zgodnie z listem gen. Gamelina z 15 września przekazanym około godziny 21.00 dnia 15 wrzesnia w Kołomyi przez gen. Faury bezpośrednio na ręce Marszałka, w dniu nastepnym tj. 16 września Rydz - Śmigły liczy na (jedynie) odciążającą nas ofensywę Francji na Zachodzie od rana 17 września

Niemcy zaś dokonali odwrotu: 

pod Włodzimierzem Wołyńskim (wiecz. 15.09 i nocą 15/16.09), 

w rejonie Starego Samboru (16.09), 

na  wschód od Brześcia (16.09) i 

pod Sokalem (16/17.09 i 17.09). 

Tego dnia 15 września, ok. 05.00 telefonicznie niemieckie Naczelne Dowództwo  zawiadamia 14 Armię niemiecką, że należy odciąć Polskę od Rumunii (wg komunikatu niemieckiego rozpoczęto realizację tego rozkazu po poludniu dnia 15  wrzesnia, sciagajac sily spod Wlodzimierza, aby nimi zaatakowac w kierunku Tarnopola) i w tym celu rozkazano wysłać siły szybkie XXII Korpusu na Tarnopol (i  początkowo planowano też na Brody), a także przygotować siły do uderzenia na Stanisławów. Do realizacji tego rozkazu nie dojdzie z powodu zwyciestw polskich pod Zboiskami i pod Starym Samborem! 

Jeszcze w dniu 16 wrzesnia 1939 roku niemiecka 5 DPanc. dostala o godz. 12.00 rozkaz aby uderzac na poludniowy - wschod, przez Przemysl na Chyrow. Ale w praktyce w nocy 16 na 17 wrzesnia czolgi tej dywizji stanely czesciowo 50 km na zachod od Przemysla; miedzy 10.00 a 12.00 dnia 17 wrzesnia czolgi byly rozrzucone od Przemysla do Chyrowa, na pld. - wschod od Przemysla i realizowaly zadania nie zwiazane z oblezeniem Lwowa. W zwiazku z agresja sowiecka - o godz. 10.10 dnia 17 wrzesnia - 5 DPancerna dostala tylko ogolne wytyczne, zakladajace przemarsz w dwoch kierunkach: nadal na Stanislawow oraz przez rejon Lwowa na Tarnopol; sztab 5 DPanc. dopiero o 12.00 dnia 17 wrzesnia zostal powiadomiony o sowieckim uderzeniu i wowczas jej czolgi staly na poludnie od Moscisk, jeszcze w Przemyslu i w Chyrowie, gdzie m.in. jej sztab. Jednoczesnie w poludnie 17 wrzesnia niemieckie dowodztwo odwolalo dla tej dywizji pancernej rozkaz do marszu na Tarnopol lub do uderzania na Stanislawow, az do momentu wyjasnienia sie sytuacji ogolnej związanej z agresją sowiecką. Balagan logistyczny spowodowal dodatkowo, ze niemiecka 5 DPanc. na nocleg 17 na 18 wrzesnia stanela w rejonie: na polnoc od Sambora, 25 km na zachod od m. Rudka oraz 20 km na poludniowy - wschod od Przemysla. Lokalizacja pododdzialow dywizji pancernej wskazuje na dwukierunkowy charakter jej planowanych dotychczas zadan, co potwierdza tez rozkaz szczegolowy z godz. 20.30 wieczorem dnia 17 wrzesnia 1939 roku o wyslaniu jednego pulku pancernego pod Rzesne Ruska do walki z Sosnkowskim. 

Klęska Niemców była wyczuwalna w dniu 15 września, a oczywista dnia 16 września! Bolszewicy wobec tego uderzyli w nocy 16 / 17 wrzesnia

Wycofywanie sie Niemcow od 15 wrzesnia bylo skutkiem: 

1.  wojskowych uzgodnien z sowietami,  ze po ich ataku na Polske, rosyjskie lotnictwo przeprowadzi juz w pierwszym dniu ofensywy ciezkie bombardowania na wschod od linii Bialystok - Brzesc - Lwow; 

2. wyczerpania sie zapasow paliwa w wysunietych na wschod, niemieckich jednostkach pancernych, jak to bylo pod Rawą Ruską, gdzie zaopatrywano stojące czolgi z 2 Dyw. Pancernej, zrzucając na spadochronach beczki z paliwem; 

3. braku zainteresowania wschodnią Polską w Berlinie.

Wojsko Polskie zwinelo obrone na rzece Stryj dopiero po rozkazie gen. Stachiewicza i pplk dypl. Jerzego Krubskiego z godziny 22.00 dnia 17 wrzesnia wydanym z Kolomyi, a nakazującym natychmiastowy odwrot na Wegry calej Grupie "Stryj", w zwiazku z przewagą sowiecką na froncie wschodnim. Wiedziano w Kolomyi, ze general Sosnkowski dnia 17 wrzesnia doszedl pod Lwow, a nie pod Sambor. Mimo tego Naczelny Wodz postanowil zawiadomic Sosnkowskiego o rozkazie ewakuującym wojska na Wegry i do Rumunii, ponownie lotniczo - jak 15 i 16 wrzesnia - ale i drogą lądową. O godz. 10.30 rano dnia 18 wrzesnia Polacy rozpoczeli odwrot, poczatkowo bez styku ze strony niemieckiej 5 Dyw. Pancernej. Sytuacja w pierwszym dniu agresji sowieckiej zmieniala sie tak szybko, ze jeszcze o godz. 16.00 dnia 17 wrzesnia general Paszkiewicz sądzil, ze Sosnkowski zdola dotrzec do miasteczka Stryj; oczywiscie Sztab Glowny doskonale wiedzial o blednym dowodzeniu generala Kazimierza Sosnkowskiego. Mimo ogromnej przewagi na froncie wschodnim sowieci atakujacy z Kolomyi o swicie 19 wrzesnia, zdobyli Stanislawow dopiero 19 wrzesnia o godz. 2 po poludniu, po ciezkich walkach o rejon umocniony Soroki, a o godz. 3 obsadzili mosty na rzece Dniestr w tym rejonie; na drodze ze Stanislawowa do Halicza doszlo do walki z polskimi czolgami. Dnia 20 wrzesnia sowiecka 23 Bryg. Czolgow Lekkich (222 czolgi i samoch. panc. dnia 17 wrzesnia o 5 rano, kiedy sforsowala rzeke Zbrucz) obsadzila przeprawy na rzece Stryj, napotykajac tutaj Niemcow i przez nastepne 3 dni brygada posuwala sie przez podnoze Karpat, aby naftowe centrum w Boryslawiu zajac dopiero po rozmowach z Niemcami

10.00: 

Ostatnia rozmowa telefoniczna Sztabu Kleeberga pod Pińskiem, ze Sztabem  Marszałka, właśnie będącym w Tarnopolu. Rozmawia mjr Grzeszkiewicz z III Oddziału Sztabu Kleeberga z Klimeckim. Już 15 wrzesnia wieczorem nie uzyskano połączeń telefonicznych. Dopiero 16.09 zostanie wysłany kurier drogą lotniczą. Szef Sztabu Kleeberga w dniu 15 wrzesnia ocenial na 10 dni obronę przed Niemcami, np. pod Kobryniem, a potem od 25 wrzesnia planowal odchodzenie na poludnie w kierunku Przedmoscia z powodu jakoby niewielkiej ilosci uzbrojenia, ale przeciez dnia 18 wrzesnia rano rozpoczeto tworzyc na Polesiu dodatkowe nowe bataliony. Prawdopodobnie Klimecki w powyzszej rozmowie telefonicznej rozwijał rozkazy Marszałka z dnia 14.09 wydane dla Kleeberga i dla OK III w Grodnie. Dnia 15 września wydano rozkaz dla gen. Ruckemana - Orlika powrotu z Pińska na granicę sowiecką (z rozkazem nie przepuścić sowietów przez granicę”, o ktorym to rozkazie poinformowano Kleeberga dnia 17.09 rano) do Dawidgródka, a dla płka Boryckiego (dowódcy garnizonu Baranowicze) do powrotu z Łunińca do Baranowicz

GRODNO

14 kmk (kompania mostów kolejowych) kpta Wiatrowskiego w dniu 14.09 przejechała częścią do Łososiny, częścią była w  Kuźnicy. W nocy 14/15.09 obsadzono linię kolejową Grodno - Sokółka - Suwałki i Grodno - Mosty n./Niemnem. Ponadto utrzymano ruch od Grodna przez Orany do Landwarowa - Wilna.  Dnia 15.09 usunięto zniszczenia na stacji Mosty n./Niemnem, a zniszczono odcinek kolei od Sokółki do Kuźnicy.

W południe 15 wrzesnia 

Olszyna dnia 15 września przysłał do Wilna swojego zastępcę, płka dyplomowanego Okulicza - Kozaryna. Kiedy Olszyna dnia 15 września wyjeżdża z Grodna, dowodzenie przejmuje komendant miasta, płk  Adamowicz. Olszyna zatrzyma się w Wołkowysku u gen. Przeździeckiego. Olszyna “na wyraźne polecenie Marszałka” dnia  16.09 ostatecznie wyjechał do Pińska (z Wołkowyska), a noc 16/17.09 spędził w Pińsku; dnia 17.09 wieczorem “wraca  (...) do   Grodna”; podczas przejazdu, po południu 17 września w Wolkowysku, w rozmowie z Przeździeckim uslyszal, ze zdecydowano tutaj walczyć z sowietami, a sam Przeździecki ma iść na odsiecz Wilna. 

Dnia 15.09 opuszcza Wilno dowództwo Obszaru Warownego “Wilno” i jest inf., że odjechano na rozmowy z sowieckim zwiadem pancernym, który przez granicę przedostał się aż pod Wilno. We wspomnieniach Błońskiego (dow. batalion wart. z Prużan) zawarto informację o podobnych rozmowach oficerów sowieckich z dowódcami polskimi w dniach 15 i 16 września w rejonie Drohiczyna Poleskiego

Dnia 15.09 na obszarze Korytarza Wileńskiego sformowano ostatecznie OZ 29 DP w Grodnie i OZ 19 DP w Wilnie (po przyjeździe z Lidy wiecz.  15  września). Z tym, że Umiastowski w książce “Przez kraj niewoli” (Londyn 1947, s. 11) pisze, że jego kompania zapasowa z 85 pp stała jeszcze w nocy  16 / 17 września w rejonie Wawiórki. Oznacza to, że w dniach 14 - 16.09 szła z rejonu Grodna na wschód. Dopiero nocą 17 / 18.09 doszli do koszar 77 pp w Lidzie. Jeszcze tej samej nocy 17/18.09 (Umiastowski opisuje, że w koszarach palono nocą dokumenty) jego kompania zapasowa poszła z Lidy na  północ, w stronę Bastun (tutaj po południu dnia 18 września) i na Ejszyszki (w Ejszyszkach noc 18/19 września). 

W Słonimiu załadowano do eszelonów kolejowych tyły SGO “Narew”. Garnizon z Baranowicz wraz z ppłk Boryckim  przejechał do Łunińca na Polesiu, ale droga na Sarny była chwilowo zablokowana. Komendantowi garnizonu Baranowicze  wydano rozkaz do powrotu do miasta, ale bez wojska. 

W Lidzie pozostaje tylko “szkielet szkoleniowy 77 P.P. oraz kompania zapasowa 77 P.P. w sile tylko 350  uzbrojonych żołnierzy. Jest ponad 2.000 nieumundurowanych żołnierzy, których wezmą do niewoli bolszewicy dnia 18  września. Dowodził całością tak w Wilnie / Oranach, jak i w Lidzie, płk Blumski


2. Przygotowania na agresję sowiecką w dniu poprzedzającym atak Armii Czerwonej na Polskę oraz dzialania zbrojne od 16 do 22 września  1939 roku 

16 września

Tutaj autor musi podkreslic, ze nigdy nie doszlo do żadnego zamknięcia okrążenia naszych wojsk przez Niemcow, ani pod Chelmem Lubelskim ani pod Dorohuskiem czy Horodłem (z tego rejonu Niemcy wycofali sie do Hrubieszowa juz po poludniu 16 wrzesnia),  

bowiem niemiecki OR zlozony z kilku czolgow, jadący od strony pólnocnej od Wlodawy, wzdluz wschodniego Bugu 17 wrzesnia, dotarl w pobliże  Usciuługa nad Bugiem, ktorego poludniowe przedpole bylo opuszczone juz dnia 16 wrzesnia przez Niemcow.  

Podobnie bylo pod Chelmem,  do ktorego od pólnocy (i odparte na NE przedpolu miasta pod Sawinem ok. 5 rano 19 wrzesnia; Niemcy uciekli do Lowczy wieczorem dnia 19 wrzesnia. Podczas nocy 19 na 20 wrzesnia Niemcy sciagneli caly sprzet z traktu Lowcza - Wlodawa, tracac kontakt z polskimi oddzialami. Nasze jednostki rozpoczely odmarsz na poludnie, przez Chelm Lubelski do rejonu koncentracji kolo wsi Majdan Ostrowski - Wojslawice dnia 20 wrzesnia, co bylo mozliwe dzieki wygranej bitwie pod Chelmem i wycofaniu sie glownych sil niemieckich dnia 19 wrzesnia do Wlodawy - wg Ch. Avender) podeszly w nocy 18 na 19 wrzesnia rozpoznawcze oddzialy niemieckiej 3 Dywizji Pancernej, ale tylko dlatego, ze juz w dniu 16 wrzesnia zwijalismy naszą obrone na polnocnej Lubelszczyznie (16 wrzesnia oddalismy Wlodawę, gdzie przerwalismy z sukcesem prowadzony kontratak - mimo tego jeszcze po 07 rano 17 wrzesnia bronilismy sie we Wlodawie i mostu na rzece Bug, jak podaja Niemcy; w nocy 16 / 17 wrzesnia gros naszych sil opuscil Twierdzę Brzesc na rozkaz ewakuacyjny z Kolomyi; Niemcy dn. 16  wrzesnia rozpoznawali spod Brzescia na SE w ogolnym kierunku na Kowel, ale zdolali posunąc sie tutaj z Brzescia tylko pod Piszczac; aby stwierdzic, jak Polacy zwijają obrone na wypadek agresji sowieckiej, spod Wlodawy dnia 16 wrzesnia rozpoznawali Niemcy ponadto w kierunku Szacka i Lubomla. Po zacietej walce w dniu 17 wrzesnia, niemiecki oddzial pancerny zdobyl Szack dopiero w nocy 17 / 18 wrzesnia, ale po agresji sowieckiej nasza Grupa "Szack" rozwiązala sie czesciowo w nocy 17 na 18 wrzesnia 1939 roku, a calkowicie w dniu 18 wrzesnia po wycofaniu sie do Oleska; Niemcy dnia 18 wrzesnia zajeli tylko dzieki temu Luboml, skad sie wycofali do Wlodawy 19 wrzesnia potwierdzając swoją kleske za Bugiem - wg "Domen123"; niestety rownoczesnie podeszli tutaj sowieci 19 wrzesnia), aby zdązyc przed sowietami w marszu na wschod od Lwowa i dalej do Przedmoscia Rumunskiego;

do Chelma od strony poludniowo - zachodniej Niemcy nigdy nie dotarli, gdyz ich IV Korpus dostal rozkaz zatrzymania sie na zachodnim brzegu Wieprza i przejscia do defensywy, a ponadto sily Frontu Polnocnego generala Dęba - Biernackiego, wlasnie od wieczora 16 wrzesnia ten obszar zdecydowanie obronily szykujac wolną drogę, w nakazanym marszu na Hrubieszow (skad wycofaly sie wczesniej elementy niemieckich dywizji:  4  Dyw. Lekkiej oraz  2  Dyw. Panc.  na zachod do Zamoscia, ale tutaj 17 wrzesnia wiele czolgow stanelo bez paliwa; w Zamosciu Niemcy czekali na Armię Czerwona tak  dlugo, az 24 / 26 wrzesnia weszla ona do tego miasta i dzięki temu mamy zdjecia slawnego ratusza zamojskiego oblepionego czerwonymi flagami: hitlerowskimi wraz z sowieckimi; w Zamosciu miescila sie ich kwatera, gdzie uzgadniano wspolne dzialania przeciwko dywizjom bylego Frontu Polnocnego od 23 wrzesnia); 

oczywiscie polskim dywizjom przeciwdzialali nie tylko Niemcy dnia 16 wrzesnia, ale i dywersja jak np. 16 wrzesnia w Lublinie, czy od 14 wrzesnia w  jednostkach przejetych przez Piskora i Roweckiego, ktorzy odmówili oslaniania od strony Wisly - Lublina naszego Frontu Polnocnego; sprzyjaly tez sowietom rebelie jak np. w Usciulugu, gdzie krwawo ją stlumilismy; 

historia falszowania opisu sytuacji na Lubelszczyznie trwa od ponad 60 lat - w polskich atlasach, na stronach internetowych nie tylko w tym jezyku, w podrecznikach historii dla szkol, itp - i m.in. dotyczy tzw. "okrązenia" wojsk polskich 16 wrzesnia 1939 roku w rejonie Chelma lub 17 wrzesnia wzdluz wschodniego Bugu przez Niemcow; do niczego takiego nigdy nie doszlo i jest juz na ten temat kilka historyczno - wojskowych opracowan  ukazujacych się od polowy lat 1980-tych;  zobacz :  domen123mapa16i17wrzesnia1939NiemcyPolacy

  Walki z sowietami po 23 wrzesnia 1939

Olszyna, rano dnia 16 września, dokonuje przeglądu jednostek kawaleryjskich w Wołkowysku. Część ułanów jest źle  uzbrojonych (wg “Droga do Ostrej Bramy”, tom I). Olszyna “na wyraźne polecenie Marszałka” dnia 16.09 ostatecznie wyjechał do Pińska (z Wołkowyska). Noc 16/17.09 w Pińsku, a dnia 17.09 wieczorem wraca (...) do Grodna”, jednak po południu 17 września w rozmowie z Przeździeckim uslyszal, ze zdecydowano walczyć z sowietami, a sam Przeździecki ma iść na odsiecz  Wilna

Rano 16 wrzesnia: nadeszły rozkazy do Wołkowyska (z Kołomyi), dla gen. Przeździeckiego, aby natychmiast ewakuował  koleją do  Małopolski swoją GO “Wołkowysk”. Do rana dnia 17.09 Przeździecki nie doczekał się na transport kolejowy i   wowczas zdecydowal sie walczyc z sowietami (jeszcze dnia 14 września wyznaczono tej GO zadanie obrony rejonu Wołkowyska i Mostów  nad  Niemnem). Olszynie zas rozkazano rano dnia 16 września, aby “pilnie opuścił Wołkowysk” i udał się do Pińska, do Sztabu  gen.  Kleeberga. 

Miejsce pobytu, dnia 16 września, płka dyplomowanego Perkowicza i płka Kazimierza Rybickiego nie jest mi znane. Raport  o sytuacji w Wilnie złożył płk Rybicki, który opisał m. in. jak dnia 17.09 był namawiany przez "ppłka Bobiatyńskiego,  reprezentującego grupę oficerów - Wilnian oraz przez płka Perkowicza", żeby "ogłosił się dowódcą i objął ster władzy", bo w przeciwnym  razie "Wilno zostanie oddane bez strzału". Rybicki odmówił, "powołując się na legalizm" (wg Liszewskiego, Wojna (...), s. 98). 

Dnia 16 wrzesnia lotnictwo niemieckie zaatakowalo skutecznie radiostację w Wilnie (gmach plonąl po trafieniu bombami, ale dnia 17 wrzesnia 1939 roku radiostacja wilenska dzialala bez zaklocen!), a analiza zdjęć lotniczych radiostacji w Baranowiczach po ataku lotniczym z dnia 15 września wykazała trafienia bombami w rozgłośnię. Dnia 15 wrzesnia 1939 roku rozglosnie Polskiego Radia w Baranowiczach, Wilnie i w Warszawie nadają od rana oficjalny komunikat rządowy, ze duze obszary Rzeczypospolitej zostaly zajete przez wojska niemieckie, ale jedynymi legalnymi podmiotami wladzy na calym obszarze Rzeczpospolitej Polskiej są Prezydent Ignacy Moscicki i Naczelny Wodz Marszalek Edward Rydz Smigly


Dnia 16 września 1939 roku na obszarze wschodniej i centralnej Polski

Dnia 16.09 i nocą 16/17.09 Polacy aktywnie kontynuowali manewr przerzucenia wojska na południe Kraju. Objęto nim już  Lubelszczyznę (Dąb - Biernacki po godz. 18.00 dnia 16 września rozpocznie ruchy podporządkowanych sobie jednostek i w nocy 16/17 września przesunie swój sztab do  Pawłowa pod Rejowiec Fabryczny) i Brześć (szosę Terespol - Brześć zbombardowaliśmy, aby umożliwić ewakuację Twierdzy). 

Sowieci dokonali przerzucenia  brygad pancernych z Wołynia (36 Bryg. Czołgów do Suraża, 24 Bryg. Cz. BT-7 do Szybienno - tutaj o 04.00 rano 17 września, 38 Brygada Czolgow Lekkich do Kupiel - Toki, z   powodu szybkiego polskiego manewru ewakuacyjnego na Wołyniu; 10 Bryg. Cz. Średnich na kierunek Podwołoczyska; 26 Bryg. Cz. Lekkich naprzeciwko Skały) nad  Zbrucz

Niemcy zaś dokonali odwrotu w rejonie na wschód od Brześcia (16.09 Niemcy wycofali się z Tewli i Poddubna, a szosę do Kobrynia opuściła  wyeksploatowana niemiecka dywizja pancerna zastąpiona zmotoryzowaną) oraz pod Włodzimierzem Wołyńskim (Niemcy po poludniu 15 wrzesnia zaprzestaja tutaj  aktywnych dzialan, a ich odwrot nastapil  juz wiecz. 15.09 i nocą 15/16.09; świtem 16.09  bombardujemy niemiecką kolumnę pancerną - 11 pułk kawal. zmotor. - wracającą  do Sokala); po południu 16 września niemiecka 4 Dyw. Lekka odjeżdża z południowego przedpola Uściuługa na Sokal (bombardujemy też 16.09  kolumnę pancerno - motorową Niemców pod Hrubieszowem, gdzie 16  września niem. 4 Dyw.  Lekka została powstrzymana pod Nieledewem i Horodłem; dnia 16 wrzesnia kontratakowalismy tez pod Wlodawą; pododdzialy niem. 2 Dyw. Panc. wycofaly sie z  Hrubieszowa do Zamoscia dn. 17 wrzesnia), a z Sokala nocą 16/17.09 i 17.09  jednostki niemieckie odchodzą do Rawy Ruskiej w celu reorganizacji (dnia  17 września 2 Dyw. Panc. i 4 Dyw. Lekka zostały przeformowane na jedną Brygadę Pancerną, z powodu braku paliwa oraz  amunicji w Rawie Ruskiej,  zużycia sprzętu i strat odniesionych w rejonie Hrubieszowa i Włodzimierza Wołyńskiego)

Dnia 16 wrzesnia 1939 roku wchodzi w zycie rozejm sowiecko - japonski. Mimo takiej sytuacji wojskowej Stalin nadal się zastanawiał w dniu 16 wrzesnia czy atakować 17 czy 18  września, a od około 14.00 naszego czasu w Moskwie trwa narada najwyższych sowieckich dowódców na ten temat. Schulenburg jednak dn. 16  wrzesnia o godz.  15.00 naszego czasu wezwał Mołotowa do natychmiastowego zaatakowania Polski od wschodu (Niemcy bowiem dnia 16  września nie mieli amunicji - np. pod Warszawą i Lwowem, zywnosci - np. pod Lwowem oraz paliwa aby atakować - np. dla Dyw. Pancernej "Kempf" oraz w Zamosciu i Rawie Ruskiej, a na Zachodzie mogli się jednak spotkać z aliancką ofensywą). Mołotow obiecał uderzenie na 17 lub na 18 września. 

Dzień 16 września rozpoczął się dla nas dobrze też na południowym odcinku walk: przed świtem 16 wrzesnia Maczek ponownie zdobywa Zboiska  na północnym (tutaj wlasnie ostateczny cios trzem dywizjom Sosnkowskiego zada pozniej Armia Czerwona, ktora uderzy na przedpolu Lwowa odpychając go od miasta na polnoc i calkowicie niszcząc jego jednostki) przedmiesciu Lwowa. Dowództwo niemieckie na tym terenie nie ma już wielu sprawnych jednostek i 15 września mogło tylko  jednej dywizji rozkazać, aby skierowała się na Drohobycz, a drugiej - 5 Dywizja Pancerna - aby przygotowała się do uderzenia na  Stanisławów (będzie ona od dnia 18 września zajmować stopniowo opuszczane przez nasze wojska zagłębie naftowe). Jednak nocą 15 na 16 września postawa Sosnkowskiego zaczyna pociągać za sobą bardzo negatywne skutki: jego trzy dywizje atakują na północ i na północny - wschód zamiast na południowy - wschód i wejdą na niemiecką 7 DP, która 16 września zajęła Jaworów

Poniewaz dnia 15 wrzesnia 23 Esk. Obserw. i 113 Eskadra Myśliwska nie zdolaly odszukac miejsca pobytu Sosnkowskiego, poznym wieczorem 15  wrzesnia Naczelny Wodz Rydz Smigly w Kolomyi rezygnuje ostatecznie z koncepcji Frontu Poludniowego dowodzonego przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego, wydając dnia 15 wrzesnia rozkaz dla generala Fabrycego o utworzeniu "nowej" Armii "Karpaty" oraz zmuszony jest nocą 15 / 16 wrzesnia wziąc na siebie obowiązki generala Sosnkowskiego. Dnia 16 wrzesnia w Kosowie byl premier gen. Felicjan Slawoj Skladkowski, wraz z Prezydium Rady Ministrow i Ministerstwem Spraw Wewnetrznych; w Roznowie pozostale ministerstwa; w Kutach dyplomaci wraz z Ministerstwem Spraw Zagranicznych, bowiem juz dnia 13 września general Slawoj - Składkowski zarządził ewakuację MSZ do Kosowa i Kut, gdzie minister Beck przybył 14 września; we wsi Kniaze senatorowie i poslowie na Sejm. Ponadto od godz. 15.00 dnia 16 wrzesnia w Kosowie blisko granicy byli pulkownik Jaklicz, plk Kopanski i plk Klimecki z III Oddzialu Sztabu Glownego - wszyscy ci wysocy ranga oficerowie mieli swiadomosc decyzji o ewakuacji czesci Wojska Polskiego do Rumunii juz od rana 17 wrzesnia i to bez wzgledu na date agresji sowieckiej.

W nocy 15/16 września załoga Przedmościa Rumuńskiego przeszła pod osobiste rozkazy Marszałka i ma stawić "opór do  kresu możliwości bojowych sił zebranych na przyczółku". Dnia 16 września Rydz - Śmigły liczy na (jedynie) odciążającą nas  ofensywę Francji na Zachodzie od rana 17 września, zgodnie z listem gen. Gamelina z 15 września przekazanym około  godziny 21.00 dnia 15 wrzesnia w Kołomyi przez gen. Faury bezpośrednio na ręce Marszałka! 

Naczelne Dowodztwo planowało m.in. w tym momencie: 

1. kontrofensywę z Przedmościa, 2. marszalek Śmigły - Rydz dla siebie nie miał żadnych planów ewakuacyjnych poza obszar Polski, 3. od rana 17 września lotnicy Kołomyi (tutaj piloci bombowców), Kut i Horodenki (tutaj czekali na rozkaz udania się do Rumunii od 15 września; są polscy lotnicy, którzy rano 17 września przeszli do Rumunii nie wiedząc,  że będą internowani!; nadwyżki personelu lotniczego dnia 16 września w Brzeżanach dostały rozkaz wyjazdu do Konstancy w Rumunii po francuskie MORANE 406  i angielskie HAWKER HURRICANE) mieli wyjeżdżać do Konstancy po odbiór francuskich i angielskich samolotów; trasę tą obsadzili już nasi komandosi (15 września wysłani z konsulatu w Czerniowcach do Gałacza); pierwszy statek przyplynąl do Galacza / Galati dnia 20 wrzesnia 1939 roku, przywoząc: 50 czolgow R-35 ze 100 zamowionych, 60 armat 105 mm z amunicją, pelne wyposazenie dla 15 baterii, 20  francuskich samolotow, wojskowe ciągniki, ciezarowki, radiostacje, itd; 4. w Rumunii jest już eszelon z transportem czołgów dla Polski, który po 17 września znika z oczu; wiele statkow z wojskowym wyposazeniem dla Polski bylo juz w drodze do portow rumunskich i tak w dniu 18 wrzesnia z Francji plynelo 6 statkow, a z Anglii - 4 statki; tylko 1 statek zacumowal w Galaczu, a reszte zawrocono; inne zrodlo podaje, ze 17 statkow z samej Francji juz zacumowalo w porcie Galacz miedzy 17 a 20 wrzesnia 1939 roku; 5. rząd cywilny Polski ma zostac ewakuowany drogą lotniczą przez Rumunię, a potem z Konstancy przeplynąć do Francji; 6. samoloty szkoleniowe z Dęblina dnia 15 wrzesnia dostają rozkaz ewakuowania na poludniowy - wschod (trasa lotu 15 samolotow: Deblin / Kowel / lotnisko pod Lwowem dnia 15 wrzesnia / Kowel / lądowisko w majątku Białka - 7 km od Tarnopola dnia 16 i 17  wrzesnia); dnia 16 wrzesnia dostaja rozkaz odlotu do Rumunii w dniu nastepnym 17 wrzesnia w niedziele; dnia 17 wrzesnia 1939 roku o godz. 12.00 na odprawie w Tarnopolu rozkaz zmieniono i polecono dolączyc do macierzystych jednostek lotniczych, co wykonano startując o godzinie 18.00, w powietrzu natrafiając na sowieckie mysliwce. 

Cały 16 września Brygada Pościgowa zawiadamia oddziały na południe od linii Lwów - Tarnopol, aby pilnie odchodziły na Przedmoście Rumuńskie, gdyz Naczelne Dowodztwo podjęlo decyzję, ze wnętrze kraju ma "opustoszeć wojennie" po ataku sowietow. Marszałek doskonale wie, że Armia Czerwona uderzy jutro mimo zapowiedzianej ofensywy francuskiej, ale liczy tez na sowieckie zezwolenie, aby polskie jednostki mogły odchodzić pokojowo na południe, czemu da wyraz w instrukcji ogólej (tj. w dyrektywie, ktora ostatecznie powstala po rozmowie marszałka Edwarda Rydza - Śmigłego z prezydentem Ignacym Mościckim dnia 17 wrzesnia wczesnym popoludniem i po naciskach ambasady Francji: "Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony lub próby rozbrojenia oddziałów. Zadanie Warszawy i miast, które miały się  bronić przed Niemcami - bez zmian. Miasta do których podejdą bolszewicy, powinny z nimi pertraktować w sprawie wyjścia garnizonów do Węgier lub Rumunii.") i rozkazach szczegółowych z dnia 17 września po poludniu nakazujących wielu naszym garnizonom wszczynanie rokowań z podchodzącymi sowietami

Z ulotki sowieckiej z dnia 19 września można wnioskować, że dnia 16 września w garnizonach: Tarnopol, Halicz, Równe i Dubno było 60.000 żołnierzy, z tego mniej więcej 15.000 w Tarnopolu.  Z Niemcami walczyło dnia 16 września 25 dywizji, a na wschodzie kraju organizuje się 300.000 armia rezerwowa (wg Jan Jarecki). Na Przedmościu Rumunskim liczba polskich zolnierzy wzrosła z 40 tysięcy w dniu 14 września, do okolo 170 tysięcy w dniu 17 września, a do 19 wrzesnia przybywali tam jeszcze kolejni żołnierze. 

Inne zrodlo podaje: "9 września WP liczyło  jakieś 950.000 żołnierzy, 17 września ciągle mieliśmy jakieś 730.000, a 23 września walczyło jeszcze ok. 330.000 - a więc właściwie więcej niż wzięło udział w walkach 1 września. (...) wieczorem 28 września pozostało 55 tysięcy (wg mnie Kleeberg mial w tym momencie ponad 25 tys., ale potem na pocz. pazdziernika pod Lukowem zwalniano wielu do domu, a Zieleniewski mial duzo ponad 15 tys. ludzi; plus Anders i Hel;Modlinie mimo, ze skapitulowal tez 28 wrzesnia bylo jeszcze do 6 tysiecy obroncow) walczących żołnierzy - wraz z kapitulacją Warszawy walki zaprzestało 122 tysiące - jeszcze wieczorem 26 września stan WP wynosił ok. 235 tysięcy wojska (...)". 

Po uzgodnieniach niemiecko - sowieckich w Moskwie z godz. 15.00 naszego czasu, zakladajacych atak Armii Czerwonej nawet na dzien nastepny  17 wrzesnia, polskie najwyzsze wladze wojskowe podejmują po godz. 17.00 dnia 16 wrzesnia ostateczną decyzję o natychmiastowej ewakuacji  (ewakuacja ta nie obejmowala: marynarki wojennej oczywiscie, Polesia - ewakuacja dopiero po 25 wrzesnia, ale bez przeszkolonych do partyzantki marynarzy, Wolkowyska - chociaz dnia 16 wrzesnia rano  Naczelne Dowodztwo zmienilo plan dla GO "Wolkowysk" i rozkazalo jej koleją ewakuowac sie na poludnie do Malopolski Wschodniej, Grodna - ale wojska liniowe juz dnia 11 wrzesnia przed poludniem dostaly rozkaz ewakuowania sie z Grodna m.in. do Lwowa, Wilna i Oran,  KOP-u,  Warszawy z Modlinem, wojska nad Bzurą - za wyjątkiem lotnictwa, ktore ewakuowano na wschod o swicie 17 wrzesnia, Helu i Oksywia - glowne uderzenie na Kepe Oksywską przewidywali Niemcy na 17 wrzesnia,  Lwowa - wylacznie Maczkowi wydano 15 wrzesnia pierwszy rozkaz o pilnym odjezdzie na Przedmoscie oraz jednemu pododdzialowi przeznaczonemu do szkolenia - na Bobrkę, a takze Przemysla - w rozkazodawstwie Rydza Smiglego, bo ta ostatnia twierdza zostala opuszczona przez Sosnkowskiego dnia 16 wrzesnia) wszystkich rodzajòw wojska na Przedmoscie Rumunskie.

Kierunek dla garnizonow: Dubno (najpierw zabezpiecza wojska z Polesia, a potem koncentracja na wschod od Lwowa, stacja Krasne), Luck (najpierw zabezpiecza wojska z Polesia, a potem - wschod od Lwowa, Busk i stacja Krasne), Kowel (garnizon odchodzil najpierw na pld - zachod w kierunku na Busk, jednak - mając odciete drogi ku Wegrom - poszli na zachod do Chelma Lubelskiego), Brzesc (blokowanie Korpusu gen. Guderiana do ok. 25 wrzesnia, ale w nocy 16 na 17 wrzesnia zdecydowano o wycofaniu sie na poludnie w ogolnym kierunku na Chelm), Lublin (obrona okręzna wraz z Brygada Roweckiego, a potem wycofywanie się na Chelm), Armia generala Piskora (obrona srodkowej Wisly w celu odbioru jednostek z rozbitej Armii "Prusy" i poczatkowo dla przyjęcia wojsk znad Bzury oraz dla umozliwienia Frontowi Polnocnemu odchodzenia na Chelm - Hrubieszow -  wschod od Lwowa; a takze w celu ochrony wycofujacych sie dywizji Armii "Krakow" w kierunku Tomaszowa Lubelskiego), Krzemieniec (odchodzenie na Tarnopol juz 16-go i nocą16 / 17 wrzesnia; ale jeszcze dnia 20 wrzesnia 1939 roku sowiecka 44 DStrz prowadziła ciężkie walki z pododdziałami polskimi w rejonie Krzemieńca); dla Maczka od 15 wrzesnia i dla Luckiego od 16 wrzesnia rozkazy mowily o odjezdzie na Halicz / Zloczow - Przedmoscie Rumunskie; dla generala Deba Biernackiego w dniu 16 wrzesnia przewidywano wycofanie sie po osi: Kock - Leczna - Chelm - Hrubieszow - Uhnow - wschod od Lwowa - Przedmoscie Rumunskie; dla bardzo - do 30 tys. dnia 17 wrzesnia, a 13.500 ludzi jeszcze 20 wrzesnia + 20 haubic 155 mm i 40 dzial od 75 mm do 100 mm - silnego garnizonu Wlodzimierz Wolynski przewidywano: zabezpiecza Front Polnocny od pld - wschodu i odchodzi potem wraz z nim w kierunku stacji Krasne na wschod od Lwowa; po 25 wrzesnia od wschodu te ugrupowania mialy byc osloniete przez generala Franciszka Kleeberga, ktory mial odchodzic na Przedmoscie trzema kolumnami: na Luck, do Dubno i pod WisniowiecZadziwia szybkosc polskiej reakcji na to, co dzialo sie na Kremlu! Powyzej przedstawione plany wycofywania wojska na Przedmoscie, powstaly w dniach 12 - 16 wrzesnia i byly na bieząco modyfikowane, bowiem od 15 wrzesnia wieczorem nie brano juz pod uwage garnizonu Lwowa i trzech dywizji Sosnkowskiego, a od 16 wrzesnia wszystkich sil podporzadkowanych generalowi Piskorowi. Cala ta koncepcja obrony na Przedmosciu dowodzonym bezposrednio przez Rydza Smiglego opierala sie na sojuszu z Rumunią, ktora miala zapewnic swobodny tranzyt broni do Polski oraz na sojuszu z Francją, ktorej zaangazowanie od 17 wrzesnia mialo odciągnąc niemieckie dywizje pancerne na front zachodni, a w Paryzu mial pracowac Rząd RP pod kierunkiem generala Felicjana Slawoj Skladkowskiego

Niemcy na froncie wschodnim walk z Polakami mieli dnia 17 wrzesnia 1939 roku tylko 23 dywizje od Samboru do Bialegostoku - Krynek; a tymczasem Polacy mogli do konca wrzesnia 1939 roku zgromadzic w Polsce Wschodniej powyzej 400 tysiecy uzbrojonych zolnierzy, w tym na poludniowym - wschodzie powyzej 300 tysiecy, wg wyliczen "Domen 123". Zeby opanowac Wschodnią Polske musieliby Niemcy w ciągu miesiaca, tj. do polowy pazdziernika 1939 roku, zaangazowac az 40 wielkich jednostek, z tego 30 dywizji w Malopolsce Wschodniej. 

Jesli informacje generala Jodla byly wlasciwe, to Niemcy mieli zapasow amunicji do okolo 5 pazdziernika 1939 roku, a Polacy wedlug Kwiatkowskiego dysponowali magazynami amunicji i paliwa lacznie na poltora miesiaca, wiec do 15 pazdziernika 1939 roku

Po spodziewanym ataku sowieckim 17 lub 18 wrzesnia przewidywano walczyć z Armią Czerwoną na calej dlugosci Wschodniego Frontu; Flota Pińska i Korpus Ochrony Pogranicza mialy walczyc w celu nie przepuszczenia sowietow przez wschodnią granice. Przejsciowo dnia 17 wrzesnia po poludniu, zmieniono dla czesci oddzialow te rozkazy: walczyc tylko w razie natarcia ze strony Sowietow oraz prób rozbrajania naszych oddziałów; wykluczało to traktowanie sowietow jako "sprzymierzencòw" lub rozwiązywanie jednostek bez walki.  Poniewaz jednak polska doktryna wojenna nie przewidywala walk na dwa fronty, więc zakladano wydanie natychmiast instrukcji o ewakuacji "najkròtszymi drogami" za granicę, tak aby wnetrze Kraju "opustoszalo wojennie"; wszystkie oddzialy liniowe i rezerwowe mialy wystawiac ubezpieczenia "od strony broni pancernej" Armii Czerwonej i rozpoczynac dzialania bojowe dopiero po zaatakowaniu przez wroga lub po sowieckiej odmowie przepuszczenia nas ku granicy. Juz w nocy 17 na 18 wrzesnia z Kolomyi i od rana 18 wrzesnia 1939 roku z Kut, ponownie nasz Sztab Glowny rozkazuje wszystkim polskim jednostkom i garnizonom zdecydowaną walke z sowieckim agresorem. Popoludniem 16 wrzesnia wiele z powyzszych planow uleglo przyspieszeniu lub zmianie, bowiem  wnętrze kraju mialo calkowicie "opustoszeć wojennie". Omawiam to ponizej.

Dlatego po godz. 17.00 dnia 16 września Sztab Główny wydał rozkazy do pilnej ewakuacji w  kierunku Przedmościa Rumuńskiego dla: 

Dąb - Biernackiego

(sztab w Łęcznej; garnizon gen. Plisowskiego w Brześciu, z ktorego ewakuuje sie ok. godz. 01.00 w nocy 16 / 17 września wg tomu Zawodnego - za wyjątkiem jednego batalionu, ktory będzie walczyl samotnie 6 dni takze z sowietami - sa tez dane, ze obrona jednego z fortow Brzescia Litewskiego trwala do dnia 27 wrzesnia 1939 roku; kawaleria Andersa i Zakrzewskiego; dla 39 DP (wslawionej potem parodniową obroną rejonu Hrubieszowa przeciwko Armii Czerwonej), 10 DP, 41 DP, 13 BP i.t.d.; siły generała  Dąb - Biernackiego w planach Marszałka Edwarda Rydza Śmigłego miały być zabezpieczone od zachodu przez Brygadę Roweckiego skoncentrowaną wokół Lublina i wojska Piskora  pozostające wzdłuż Wisły, ale od rana 14 września dowódcy ci podporządkowali się Sosnkowskiemu, który dążył do skoncentrowania sił we Lwowie, czym uniemozliwili oni obronę Lubelszczyzny przed Niemcami i  narazili wojska na ogromne straty)

Do 19 wrzesnia Front Polnocny odtworzył gotowość bojową, a dowództwu Frontu Północnego podporządkowana została m.in. 39 Dywizja Piechoty, składająca się częściowo z oddziałów 3 Dywizji Piechoty. Front Polnocny mial 263 / 273 dziala, 5 brygad kawalerii i 82 / 87 batalionow piechoty plus artyleria piechoty i plot., saperzy, Obrona Narodowa, KOP itd, w chwili kiedy zaatakowala go Armia Czerwona dnia 20 wrzesnia 1939 roku. Do 14 wrzesnia "w ramach odtwarzania jednostek z rozbitych polskich pułków powstały m.in. 19, 13, 29 i 3 Brygady Piechoty". 

Po otrzymaniu 18 wrzesnia wiadomości o "ostatnim rozkazie Naczelnego Wodza, kierującym wojska do Rumunii lub na Węgry", dowódca Frontu Północnego postanowił opanować Zamość i stamtąd isc na zachod od Lwowa. W dniach 14 - 18 września gen. Dab Biernacki rozkazal zniszczyc zapasy broni jakie pozostaly w Stawach kolo Deblina, bronionych tylko przez 1200 ludzi; w Stawach zniszczono dnia 18 wrzesnia m.in. 281 sztuk artylerii. Niemcy zdobyli w Stawach 70 dzial 75 mm ze 150 sztuk, 10 dzial 155 mm z 45-u plus 350 wagonow amunicji i tylko 100 karabinow maszynowych; brak danych o skladnicy w Deblinie; 

dla garnizonu Chełma (rozkaz zrzucony z samolotu), 

dla oddziałów na stacjach Kamionka Strumiłłowa - Krasne - Brody (zawiadamiała 63 Eskadra Obserwacyjna), 

dla oddziałów pod Włodawą (godz. 18.50) i pod Sławatyczami (dla 33DP). Dnia 18 września gen. Schweppenburg mogl dzieki temu wysłac w stronę Chełma Lubelskiego grupę Ehlermanna z 3 Dywizji Pancernej, ale na drodze Włodawa - Sawin opór kawalerii ppłk. Szostaka zatrzymal czolgi, podobnie pod Bachusem, Osową i Łowczą. Dnia 19 września rano pod Sawinem odnosimy wielkie zwyciestwo silami naszej 41 DP, podobnie pod Łowcza; grupa Ehlermanna dostala rozkaz do odwrotu, ścigana przez Polaków. Wieczorem 19 wrzesnia Polacy wycofali się w kierunku Wojsławic, a Niemcy na pozycje pod Wlodawą.

dla Włodawy (m.in. artyleria Pałubickiego; tylko dzięki temu niemiecka 3DPanc. zajęła Włodawę  i wysłała szpice na południe w stronę Chełma  oraz na południowy -  wschód dnia 16 wrzesnia do Lubomla i w stronę Szacka) i dla Dorohuska; wlasnie pod Włodawą gros niemieckiej 3 Dyw. Pancernej walczył z naszą 33 DP od rana do zmroku 17 września; w tym czasie patrol z niemieckiego 5 pułku czołgów dojechal pod Dorohusk, gdzie został odparty, a reszta niemieckiego I batalionu 5 pułku czołgów stała bez paliwa pod miejscowością Opalin przechodząc do obrony dnia 18 wrzesnia; na tym obszarze niemieckie lotnictwo dnia 16 wrzesnia atakuje nasze kolumny marszowe: na trasie Brześć -  Kowel rozproszono jedną kolumnę, ale bez wiekszych wynikow zaatakowano kolumny na szosie Piszczac (20 km na  południowy wschód od  Brześcia) – Małoryta (50 km na południowy wschód od Brześcia) i na północ od Lubomla (50 km na zachód od Kowla),

dla Brygady Maczka

dla garnizonu Krzemieńca

eskadr spod Łucka (które odlecą pod Kołomyję), 

dla generała Trojanowskiego w Kowlu, dla gen. Kossakowskiego w rejonie Ratno - Luboml - Szack, ktory mial 16 wrzesnia Grupe "Szack" podpułkownika Sokołowskiego w sile 4 - 5 batalionow piechoty, saperów, policji i kawalerii broniacą do zmierzchu 17 wrzesnia Szacka przed podjazdem 3 DPanc,

dla Brześcia (gen. Plisowski) ok. godz. 19.00 (na polnocy Kraju w rejonie Kaluszyn - Latowicze oraz Minsk Mazowiecki - Garwolin a takze pod Pragą, ktorą   Niemcy zaczeli dopiero dnia 16 wrzesnia blokowac, nieprzyjaciel tego dnia 16 wrzesnia napotkal zdecydowany opor, podobnie jak pod Twierdzą Brzesc; pod Brześciem nad Bugiem na twierdzę atakowaly niemieckie: 10 Dywizja Pancerna, 20 Dywizja Zmotoryzowana plus elementy 3 DPanc., bowiem 17 września trwało jeszcze oczyszczanie cytadeli i zajmowanie fortów; patrole niemieckiej 3 DPanc dozorowaly między Brześciem nad Bugiem a Włodawą; wg Niemcow w Puszczy Bialowieskiej sa sily polskie rowne 1 - 2 dywizjom, ktore bronią calego kompleksu lasow),

dla całego lotnictwa nad Bzurą (m.in. 132 Eskadra Myśliwska miała świtem 17 września przelecieć do Lublina, jednak wydarzenia w tym  mieście z 16 wrzesnia spowodowały, że samoloty eskadry poleciały inaczej, np. w kierunku wschodnim), 

dla batalionu czołgów Łuckiego

dla gen. Przeździeckiego w Wołkowysku  i.t.d

Porwit podaje, że nocą 15/16 września generał Piskor dokonał zmiany rozkazow Marszałka i o  godz. 10.00 dnia 16 września odebral dowodzenie generałowi Szyllingowi nad Armią "Kraków" (Szylling do konca zycia nie odwazy sie opublikowac wspomnien). Opozycja juz 12 wrzesnia planowała zgromadzić odpowiednie siły we Lwowie na wypadek zbliżającego się ataku sowieckiego. Tak więc zamiast wokol Lublina, szpica Brygady Roweckiego o  08.00 rano dnia 16 września znalazla się 11 km od Tomaszowa Lubelskiego i stanie na parę  godzin, mimo że dwa czołgi niemieckie uciekły na widok Polaków. Trwa boj w rejonie Cieszanow - Niemirow polskich jednostek wykonujacych rozkazy "odsieczy Lwowa". Lacznie jednostki podlegle Piskorowi dnia 17 wrzesnia liczyly ok. 75 tys. zoln., ok. 177 dzial i 80 czolgow

Generał Sikorski od wieczora 14 wrzesnia przebywal pod sowiecka granicą i po drugim już noclegu  w Zbarażu udaje się na cały dzień 16 września do Tarnopola, blisko granicy sowieckiej. Wieczorem 16 września i nocą 16 na 17 wrzesnia będzie w Trembowli, o czym pisze Stanisław Strumph - Wojtkiewicz (gen. Sikorski bedzie  jeszcze raz ponownie w Trembowli spedzal dwie noce 18 na 19 wrzesnia i 19 na 20 wrzesnia 1939 po  przylocie tutaj spod Czerniowiec,  a skąd  odleci 20 wrzesnia na lotnisko pod Bukaresztem na rozmowe z gen. Faury; pod opieką dwoch polskich oficerow wywiadu, sam Sikorski w Trembowli  byc moze prowadzil rozmowy z Chruszczowem lub / i z Timoszenką, ktorzy wg Kunerta tam w tym momencie przebywali - dane te opublikowala pani Izabela  Horodecka -  Malkiewicz, ktora przez caly dzien 19 wrzesnia 1939 roku  uczyla Sikorskiego jezyka francuskiego i ukrywala go na terenie szpitala wojskowego w Trembowli - to szpital podlegly Szareckiemu, a pani Horodecka - Malkiewicz to zona prokuratora warszawskiego i moja powinowata, o czym pisze na  stronach genealogicznych! Dnia 17 wrzesnia rankiem gen. Sikorski wyjechal z Trembowli na zachod i szybko dotarl do Stanislawowa, gdzie miescilo sie dowodztwo "Nowej" Armii "Karpaty" generala Fabrycego). Sytuacja w Tarnopolu byla na tyle skomplikowana dnia 16 wrzesnia, ze do dzisiaj walki o to miasto 18-go i 19 wrzesnia (np. o zabytkowy kosciol dominikanow 19 wrzesnia) są trudne do udokumentowania; sama okupacja Tarnopola zaczela  sie o godz. 15.00 dnia 17 wrzesnia, a wieczorem sowieci rozpoczeli masowe aresztowania przy pomocy komunistycznych kolaborantow

Generał Smorawiński pozostał 16 wrzesnia w Zbarażu (o godz. 11.00 dnia 17 września w asyście sowieckiego  oddziału rozpoznawczego z 24 Brygady Czołgów jaki jest w Zbarażu od godziny 10.00, ogłoszono tutaj, że sowieci to "sprzymierzeńcy").

Sowieckie przygotowania wojenne widać gołym okiem na południu Polski: dla KOP "Skała Podolska" "... nie było to niespodzianką ...", że  sowieci w nocy 16/17 września uderzyli. Od rana 16 września do Kołomyi spływają meldunki znad Zbrucza o wzmożonym ruchu rosyjskich   jednostek pancernych i zmotoryzowanych. Dnia 16 wrzesnia KOP “Podole” ze Sztabem (dnia 15 wrzesnia kwatera glowna tego pulku byla jeszcze w  Kopyczyncach) w Czortkowie otrzymuje od rana wielką ilość doniesień o sowieckiej koncentracji wzdłuż rzeki Zbrucz. Ocenia się to błędnie dnia 16 wrzesnia rano (poniewaz dn. 15 wrzesnia Armia Czerwona nie zaatakowala, mozna bylo dnia następnego odniesc tylko chwilowo takie wrazenie) jako akcję  propagandową, podobną do tej z czasów kryzysu czechosłowackiego z 1938 roku - szefem wywiadu KOP był mjr Jan Curbski (mamy inf. że  dnia 17.09 informował II-gi Oddział w Kołomyi, że sowieci "zbliżają się do rzeki Dniestr"). 

Brak danych na temat nadchodzących do II-ego Oddziału Sztabu Nacz. Wodza depesz. Ta napięta sytuacja na południowo - wschodnim krańcu  Państwa Polskiego powoduje, że gen. Narbut - Łuczyński dnia 16  września zdecydował się na osobisty przyjazd do Kołomyi. W  Tarnopolu bowiem przez megafony uliczne ogłaszano "że w dniu następnym sowieci wkroczą do Polski jako sprzymierzeńcy".  Ogłaszały to władze cywilne Tarnopola (zobacz: A. J. Narbut Łuczyński, Londyn 1966; "Tydzień Polski", 13 września 1984; "Das Erbe von Jalta", Hamburg  1985)Symptomy zdrady widać było na Wołyniu, gdzie o 02.00 w nocy 16/17 września telefonowano do KOP w Ostrogu, aby sowietów traktować jako sprzymierzeńców (podobnie przeciez w Warszawie postapil general Juliusz Rommel i prezydent Starzynski) - batalion KOP "Ostróg" świtem 17 września  podczas bohaterskiej obrony został zdziesiątkowany. 

A w centrum Kraju Niemcy dopiero zbliżają się (ogolny kierunek niemiecki to Chodel - Bychawa; dopiero rozbudowują przyczolki Pulawy, Deblin - zajety 16 wrzesnia, Gora  Kalwaria nad Wislą; z Deblina na polnoc pod Maciejowice oddzialy niemieckie sie nie posuwaly; w skladnicy uzbrojenia w Dęblinie Niemcy zdobyli dnia 16 wrzesnia ok. 100 sprawnych samolotow, ale samo lotnisko pod Deblinem zajeli 15 wrzesnia, a skladnice w Stawach rano 18 wrzesnia) do Lublina i dnia 16 września na przedpolu miasta dochodzi do dwóch walk; dnia 17 września niemiecka 14 DP, w sile tylko 2 batalionow, rozpoczęła rankiem natarcie na Lublin; Polacy ponieśli duże straty, wiec po południu 17 wrzesnia płk Bartak polecił obrońcom wycofać się w kierunku na Piaski i Łęczną, czego nie wykonano w calosci - inf. tez w książce "Bronili miasta i honoru" Alojzego Gzelli. Wieczorem 16 września wystąpiły w Lublinie niebezpieczne oznaki zdrady we władzach cywilnych miasta: wojsku bowiem kazano opuścić miasto mimo innych rozkazow Rydza Smiglego i dużych zapasów amunicji (mimo tego część załogi Lublina broni miasta przed Niemcami do rana 18 września i opuszcza miasto kierując się na wschód, za Wieprz, dopiero po informacji o ataku sowieckim); negatywną rolę odegrał ówczesny p.o. prezydenta LublinaO podobnych zjawiskach dywersji donosił  na poludniowej Lubelszczyznie oddział kawalerii Dunin - Żuchowskiego, który spod Zamościa przez Turobin dostał się do Kombinowanej Bryg. Kawalerii pułkownika Zakrzewskiego

Nadal transportami kolejowymi spływają wojska do Małopolski Wschodniej, 

czemu Niemcy chcą przeszkodzić bombardując stację Równe, co zablokowało w Kostopolu 17 pociągów ewakuacyjnych. W skutek bardzo  zlych warunkow atmosferycznych dnia 16 wrzesnia Niemcy uzyli tylko czesci  sprawnego lotnictwa: rozpoznali, ze na polnoc od linii kolejowej  Brzesc - Pinsk - Luniniec ruch pociagow byl maly, a linia Wolkowysk - Lida byla parokrotnie przerwana z szescioma rozbitymi eszelonami  polskimi - linie tą naprawiono wieczorem 17 wrzesniana trasie Lublin - Chełm -  Kowel stalo bardzo wiele pociągów pod parą; wg niemieckiego  lotniczego  rozpoznania trasa Chełm - Kowel - Rożyszcze byla wielokrotnie przerwana, a odcinek Kowel - Równe "w mniejszym  stopniu zajęty  pociągami"; na stacji w Kowlu i na odcinku Równe - Dubno stalo wiele skladów. Podobnie stały zablokowane pociągi na linii Brześć - Włodawa, pod Domaczewem (wiele pociągów z ponad 20.000 żołnierzy). W rejonie stacji Małoryta na linii Brześć -  Kowel stało wiele pociągów z zaopatrzeniem ale dyscyplinę tutaj utrzymano. Sprawna była m.in. linia Kowel - granica sowiecka, choć przed samym Kowlem tor był uszkodzony. Od dnia 15 września linia Dubno - Lwów funkcjonowała tylko do Radziwiłłowa, dlatego batalion nowych czołgów majora Łuckiego rozładowano w Ożydowie. W tym rejonie 15 września wyładowywano też 35 DP, a w Kamionce Strumiłowej rozładowano 33 pal.  Dnia 16 września 35 DP weszła do Lwowa, a batalion czołgów dojechał do stacji Krasne na wschód od Lwowa (wieczorem 16 września część batalionu pancernego nie  wykonała rozkazu odejścia na południe na Złoczów, a pozostała na stacji Krasne i rankiem 17 września chciała jeszcze iść "na odsiecz Lwowa" mimo powtórnego rozkazu Sztabu Naczelnego Wodza). Dnia 16 wrzesnia Niemcy bombardowali odcinki kolejoweBaranowicze - Brześć, Baranowicze - ŁuniniecBrześć - Chełm, Kowel - Równe oraz  Chełm - Kowel, jednak sami nie dostrzegli efektow. Linia Łuck - Lwów pracowała nawet po ataku sowieckim, a dwa pociągi pancerne dnia 16 września stały w Kiwercach i Łucku. Dnia 17 wrzesnia do Lwowa wjezdzaly swobodnie pociagi od strony poludniowo - wschodniej. Jeszcze dnia 20 wrzesnia 1939 roku nasz pociąg pancerny nr 51 "Pierwszy Marszałek" wspierał żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza ogniem na stacji kolejowej Niemowice; tego samego dnia pociąg pancerny nr 52 "Piłsudczyk" dostal rozkaz wykolejenia pociągu ze względu na brak możliwości dalszego działania; pociąg pancerny nr 53 "Śmiały" atakuje sowietow pod Zboiskami.

Stojące od 16 września pod Dublanami trzy składy z 2.000 ckm-ów i 50.000 granatów dopiero 19 września w obliczu  atakujacych sowietow, ze stacji Dublany dojechały do Lwowa

W ogniu walk 16 września zadziwia postawa generała Langnera, który dnia 16 września nie stoczył żadnych walk pod Lwowem. Langner   tego dnia nie zgodził się też na pomoc artyleryjską dla Maczka, mimo że szwadrony Maczka miały dnia 16 września kontakt z siłami  Sosnkowskiego w Janowie Lwowskim. A przecież Niemcy 16 września "mieli skąpo amunicji" i głodowali pod Lwowem!  M.in.: Langner,    dowodca  "Orla", Rowecki i dowodca  Warszawy - Ròmmel, postepowali identycznie: Ròmmel  bowiem odmowil pomocy wojskom walczącym nad Bzurą, co ma w 2008 roku odzwierciedlenie w haslach encyklopedii "Wikipedia"; mimo tego w nocy 17 na 18 wrzesnia odnieslismy w tej bitwie kolejny sukces, rozbijając niemiecką obrone na rzece Bzura, dzieki czemu 45 tys. polskich zoln. dotrze do Warszawy i Modlina; dnia 19 wrzesnia 1939 roku kolejna zapora nieprzyjaciela, tj. oddziały 29 DPZmot i 31 niemieckiej DP, w Laskach została ominięta i polska kawaleria skierowała się na Bielany warszawskie. Tylko dowodca okretu podwodnego zostal skazany w Anglii prawomocnym wyrokiem za swoje postepowanie w 1939 roku.   Takze Sosnkowski nie mając żadnego rozeznania w ogólnym położeniu wojsk  niemieckich i w sytuacji politycznej na  granicy sowieckiej dnia 16 września popełnia kolejne fatalne błędy: 11 DP kieruje na północ do wsi Szkło (na zachód od Lwowa). Wszystko to dzieje się mimo kontaktu jaki ma Sztab Główny Stachiewicza z Maczkiem  (Maczek od switu 13 wrzesnia jest w m. Żółkiew, ktorą wieczorem 16 wrzesnia zaatakowali Niemcy i dn. 16 wrzesnia otrzymuje on powtornie rozkaz odjazdu spod Lwowa na Przedmoscie Rumunskie) tego właśnie dnia po południu, a Maczek ma bezpośredni kontakt drogowy ze Lwowem i z Sosnkowskim (przez Janów Lwowski i  poprzez OW Iwanowskiego). Wieczorem 16 września  Sosnkowski kontaktuje się radiowo z Piskorem, ale nie wysyła depeszy do generała Dembińskiego do Drohobycza lub Stryja, choć jest to taka sama odległość, a Dembiński do nocy 18 na 19 września ma kontakt z Szefem Sztabu generałem Stachiewiczem (który tejże nocy z 18 na 19 wrzesnia organizował w Kutach Przedmoście "Czeremosz" m.in. w celu odbioru wojska z Polesia. Dzieki temu miedzy 18 a 21 września drogą przez most w Kutch wycofywali się żołnierze, ktorych odwrót osłaniało polskie lotnictwo - np. dnia 19 wrzesnia rejon ok. 20 km od Czortkowa byl rozpoznawany przez nasz PWS-26 pilotowany przez ppor. pil. Alfreda Grodzkiego - oddziały KOP "Podole” oraz czolgi robiące wypady z Rumunii. W Kutach na rzece granicznej z Rumunią natychmiast juz 17 wrzesnia rano otworzono posterunek i most graniczny pod dowodztwem pulkownika Stefana Soboniewskiego; dzialalo jeszcze wtedy 35 cywilnych telefonow; miedzy Kosowem a Kutami utworzyly sie zatory, bowiem tego dnia 17 wrzesnia do Rumunii przeszlo od 15.000 do ponad 30.000 cywilow. Dzieki 4 dniowej obronie przez Kuty wycofaly sie pieszo tysiące żołnierzy i cywilow. W walkach z sowieckim podjazdem dnia 19 lub 20 wrzesnia 1939 roku pod Kutami zginął Tadeusz Dołęga Mostowicz. Czolgi sowieckiej 12 Armii zajęly Kuty 21 września)

Niemcy dnia 16 wrzesnia zajeli Przemysl, pomimo rozkazòw Marszalka Smiglego do jego obrony

Identycznie jak dowodca "Orla", Langner we Lwowie i jak Ròmmel w Warszawie zachowuje się takze Piskor w dniach 15 i 16 września:  unikanie walki, czekanie na listy od Langnera (cały czas latały między nimi samoloty, m.in. o godz. 07.00 dnia 16 wrzesnia do Lwowa przyleciał samolot od Piskora i Roweckiego; po południu 16 września do Roweckiego przyleciał drugi samolot ze Lwowa; wykorzystywano lotnisko w Radziechowie) i gromadzenie sił jako argumentu po ataku sowieckim. A Rowecki tymczasem świtem i rano 16 września jest już w Obroczy -  Krasnobrodzie - Rudce - Zwierzyńcu - we wsi Zielone o 11 km od Tomaszowa Lubelskiego. O godz. 12.00 dnia 16 września Piskor  wydaje Roweckiemu rozkaz aby "jak najwcześniej" zająć Tomaszów i co się wtedy dzieje? Rowecki zaś ogłasza, że nie ma benzyny (szkoda, że to oni spalili w Szastarce zapasy benzyny lotniczej), mimo że nieco wcześniej miał paliwa dla jednego pułku zmotoryzowanego, którym po benzynę chciał jechać do Rawy Ruskiej. W południe 16 września  Rowecki zarządza zniszczenie części pojazdów, mimo że 14 września - wg rozkazów Marszałka mial przejechac do Lublina, a potem na Chełm, gdzie było dla niego przygotowane paliwo! O godz. 14.00 Piskor wydaje ustny rozkaz, aby "ruszyć zaraz na Tomaszów Lubelski". Piskor o godz. 15.00 dnia 16 września w pisemnym rozkazie informuje, że Rowecki zajął Tomaszów. Planuje aby przez Tomaszów rozpoznawać w kilku kierunkach w nocy 16/17 września - do czego dojdzie (np. Bełżec na poludniu i na polnocy Tarnawatka). Niestety oddziały w tym rejonie rankiem 17 września ogarnęło prawdopodobnie rozprzężenie (wg Piskora radio podawalo wiele razy 17 wrzesnia o sowietach), a w miescie pojawila sie dywersja i ostatecznie w nieznanych okolicznościach Rowecki dnia 17 września opuścił Tomaszów Lubelski; jednakze wiadomo tez, ze "na wiesc o sowietach" niemieckie wydzielone oddzialy pancerne "zostaly zawrocone do Tomaszowa" (z Rawy Ruskiej) dnia 17 wrzesnia wieczorem i dlatego Rowecki będzie musial o to miasteczko walczyc powtornie 18 wrzesnia; niem. 2 Dyw. Panc. w nocy 17 na 18 wrzesnia dostala rozkaz wstrzymania działań w kierunku na Kamionkę Strumiłową i pozostania w rejonie Rawa Ruska – Żółkiew z powodu agresji sowieckiej. 

W tych samych godzinach 16 września trwały gorączkowe przygotowania wojsk na Polesiu i Wołyniu: 

w Brzeżanach (jest tutaj 16 września ok. 10.000 żołnierzy, moździerze, saperzy, artyleria, kawaleria), w Kowlu (wiele batalionów piechoty,  ON,  ckm-y, artyleria konna, Zakłady Inżynierii, saperzy, podchorążowie, grupa mostowo - kolejowa, Ośrodki Zapasowe kilku dywizji piechoty,  moździerze, inne oddziały kolejowe i.t.d.), w Równe (w Równe jest ministerstwo komunikacji, artyleria, piechota z Tczewa, sztab KOP  "Równe", części 13 DP, szpital polowy), w Łucku (dwa silne zgrupowania kawalerii - K. Halickiego od 15 września, rezerwiści, trzy  oddziały pancerne, na lotnisku w Lucku wg Niemcow bylo dnia 16 wrzesnia 5 naszych samolotow mysliwskich; dnia 18 wrzesnia bylo w miescie Luck  jeszcze 9 tysiecy polskich zoln., w tym do 1 tys. oficerow), we Włodzimierzu Wołyńskim (12  świeżych batalionów piechoty, artyleria różnych kalibrów m.in. 155 i 100mm, oddziały wojska w dniu 17 września osiągnęły wartość bojową równą wartości bojowej pełnych, etatowych 2 dywizji piechoty i byly świetnie nasycone bronią maszynową; Gen. Sawicki, który organizował tą GO "Włodzimierz" czerpał gros swojego zaopatrzenia ze składnicy w Stawach; silne lotnictwo bombowe na lotnisku w Faleniczach koło Włodzimierza, złożone w dniach od 13 i 14 do 17 września z dwóch eskadr)

W Buczaczu, Ponikwach koło Brodów (tutaj dnia 15 wrzesnia stracilismy az 5 samolotow),  Horodence, Kutach i Kołomyi, w Brzeżanach, Młynowie, Dubno, Równo, Krzemieńcu, ZaleszczykachUżyńcu pod Młynowem, WielickuZłoczowie (np. pluton lotn. Armii "Kraków"), Haliczu i w Brodach oraz pod Kiwercami kompletne zmotoryzowane rzuty kołowe sił lotniczych.   Samoloty komunikacji cywilnej PLL "LOT" byly juz do dnia 13 wrzesnia ewakuowane poza obszar Polski, m.in.  na Lotwe, do Estonii,  Finlandii, Rumunii i Wielkiej  Brytanii.  Doświadczalne Warsztaty Lotnicze (RWD) w Warszawie ewakuowały samoloty znajdujące się w wytwórni do  Stanisławowa, a stamtąd 14  września do Bukaresztu.  Lącznie w Rumunii znalazlo sie 107 samolotow cywilnych, w tym  sanitarne,  sportowe i LOT-owskie

W Dubno zapasy broni maszynowej, batalion kolarzy (saperzy), artyleria podpułkownika Jana  Cudka, lotnicy i Grupa "Dubno" (m.in.  czołgi i  elektrotechnicy, saperzy) - dnia 15 września przybył tu z "wizytą" gen. Sikorski (zapewne posługiwał się 53 Eskadrą Obserwacyjną z  lotniska pod  Zbarażem,  ktorej czesc wymknela sie spod centralnego dowodzenia), który być może skontaktował się też z  Jakubowskim - Skorobohatym, dowódcą zgrupowania oficerskiego. Oddziały z Krzemieńca odchodzą do Tarnopola, a ze Złoczowa do Brzeżan

Na stacji Lubomirsk: Pułk KOP  "OsowiecTabaczyńskiego i artyleria Walaska; między stacjami  Kostopol a Równe stoi 3 pułk  piechoty KOP "Głębokie"; Kostopolu  ZGO "Grodno" podpułkownika E. Czerny (artyleria, oddziały  forteczne i.t.d.), pociąg  Kierownictwa Marynarki Wojennej  (łącznie na stacji Kostopol 17 pociągów). 

A tymczasem na Lubelszczyźnie rozpoczął się ruch wojsk na południowy - wschód poprzedzony 16 września rozpoznaniem kawaleryjskim  wysłanym z Chełma w kierunku Uhnowa. Juz w dniu 16 wrzesnia zwijalismy naszą obrone na polnocnej Lubelszczyznie (16 wrzesnia oddalismy Wlodawę, gdzie przerwalismy z sukcesem prowadzony kontratak - mimo tego jeszcze po 07 rano 17 wrzesnia bronilismy sie we Wlodawie i mostu na rzece Bug, jak podaja Niemcy; w nocy 16 / 17 wrzesnia gros naszych sil opuscil Twierdzę Brzesc na rozkaz ewakuacyjny z Kolomyi; Niemcy dn. 16  wrzesnia rozpoznawali spod Brzescia na SE w ogolnym kierunku na Kowel, ale zdolali posunąc sie tutaj z Brzescia tylko pod Piszczac; aby stwierdzic, jak Polacy zwijają obrone na wypadek agresji sowieckiej, spod Wlodawy dnia 16 wrzesnia rozpoznawali Niemcy ponadto w kierunku Szacka i Lubomla. Grupa "Szack" to 4 bataliony piechoty, saperzy, zandarmeria, policja plus 5 dzial. Dnia 17 wrzesnia niemiecka 3 DPancerna toczyla walki pod Wlodawa i Tomaszowka, Szackiem, miala patrole z 5 pulku czolgow na wsch. przedpolu Dorohuska, pod Opalinem stala bez paliwa, czesc byla w Brzesciu Litewskim, a patrole dozorowaly wschodni brzeg rzeki Bug od Brzescia do Wlodawy; 10 DPanc. miala tylko 75 sprawnych czolgow w dniu 17 wrzesnia 1939 roku! Po zacietej walce w dniu 17 wrzesnia, niemiecki oddzial pancerny zdobyl Szack dopiero w nocy 17 / 18 wrzesnia, ale po agresji sowieckiej nasza Grupa "Szack" rozwiązala sie czesciowo w nocy 17 na 18 wrzesnia 1939 roku, a calkowicie w dniu 18 wrzesnia po wycofaniu sie do Oleska; Niemcy dnia 18 wrzesnia zajeli tylko dzieki temu Luboml, skad sie wycofali do Wlodawy 19 wrzesnia potwierdzając swoją kleske za Bugiem - wg "Domen123"; niestety rownoczesnie podeszli tutaj sowieci 19 wrzesnia), aby zdązyc przed sowietami w marszu na wschod od Lwowa

Warszawa dnia 16 września nawet nie przyjęła niemieckiego parlamentariusza. Meldunek z Warszawy dla Marszałka doleciał na  lotnisko Młynów, jednak wieczorem 16 września dywersja przerwała połączenia telefoniczne z Mlynowa na Kołomyje. Pod Pragą, ktorą   Niemcy zaczeli dopiero dnia 16 wrzesnia (podaje sie tez 15 wrzesnia) blokowac, sytuacja wynikala z ewakuacji polskich jednostek po 10 wrzesnia do Malopolski Wschodniej

Olszyna - Wilczyński z Wołkowyska jedzie do Kleeberga do Pińska. 

W Sztabie Glownym w Kolomyi po względnie pomyślnych wiadomościach z dnia 16 wrzesnia 1939 roku, liczono na kilka dni czasu, dla zorganizowania obrony na południowo - wschodnim krancu Małopolski Wschodniej; mialo to umozliwic dalsze prowadzenie walki na terenie Polski, w trakcie oczekiwania na glowną ofensywe francuską: alianci zachodni, którzy 14 września zdecydowali się czasowo zawiesić główne działania zaczepne do momentu zakończenia koncentracji całości sił oraz do wyjaśnienia, czy główna część Wehrmachtu nie została przerzucona na zachód, mieli zaatakowac caloscią sil dnia 30 wrzesnia, a skoncentrowac wojska miedzy 22 a 29 września 1939 roku, ale od rana 17 wrzesnia prowadzic dzialania odciązające.
Opinia Sztabu Glownego wydawała się realna, bowiem nacisku nieprzyjaciela na Przedmoscie Rumunskie nie było i dało się ponadto odczuć na całym wschodnim brzegu Wisły i Sanu zahamowanie rozpędu wojsk pancernych nieprzyjaciela; od 13 wrzesnia 1939 roku meldowano, że w rejonie Siedlec duza liczba czołgów i samochodów nieprzyjaciela stoi z braku benzyny; ponadto niemiecka dywizja pancerna, która ruszyla "z rejonu na zachód od Lwowa, na północ na Zamość i Hrubieszów, była bardzo rozrzucona i działała dość słabo. Jeńcy, wzięci do niewoli pod Włodzimierzem, mówili o dużym przemęczeniu wojska" niemieckiego. Francuski general Louis Faury w rozmowie z generalem Waclawem Teofilem Stachiewiczem w dniu 16 wrzesnia ocenil polskie przygotowania do obrony Przedmoscia Rumunskiego dobrze, jako mające wielkie szanse na realizacje; obiecal wyslac wlasciwy raport do Paryza na ten temat; general Faury informuje o ataku francuskim zaplanowanym na dzien 21 wrzesnia na Berus.

Marszałek Rydz - Śmigły od nocy 15 / 16 września dowodzi bezpośrednio Przedmościem Rumuńskim, a to wobec odmowy przez Sosnkowskiego wykonania manewru na południowy - wschód (już dnia 13 września). Dnia 15 wrzesnia 1939 roku tabory Armii "Karpaty" skierowane z Sadowej Wiszni dotarly na Przedmoscie Rumunskie i przyniosly alarmujace wiesci o nie wykonaniu rozkazow przez generala Kazimierza Sosnkowskiego. Mimo tego - atakujac z Przedmoscia Rumunskiego - dnia 16 września odbijamy Stary Sambor i uderzamy na Horodyszcze. Sosnkowski po południu 16 września w leśniczówce Jaryna nie wystawia znaków dla polskiego lotnictwa,  przez co kolejne nasze samoloty (m.in. z 31 Esk. Rozpoznawczej, 26 Eskadry Obserwacyjnej, 23 Esk. Obserw. (15 września), 113 Eskadry Myśliwskiej (tez juz 15 wrzesnia)) nie mogą  mu przekazać ostatecznych rozkazów Marszałka ("Naczelny Wódz usiłował rozkazem lotniczym ściągnąć siły gen. Sosnkowskiego przez Stryj na Dniestr, co okazało się niewykonalne"). Wg Jerzego Pawlaka ("Polskie eskadry ...") Sosnkowski ma "stałą i regularną" łączność ze Lwowem za pomocą "lwowskiej jednostki lotniczej" dnia 15 i 16 wrzesnia

W tym też dniu 16 wrzesnia następuje reorganizacja polskiego lotnictwa myśliwskiego i bombowego (16 września utworzono m.in. nową Eskadrę   Rozpoznawczą pod Kołomyją), a obecność w powietrzu nad Galicją Wschodnią niemieckich samolotow jest znikoma

Na Przedmościu Rumunskim trwają polityczne przygotowania na atak sowiecki: 

planuje się połączyć Ekspozyturę MSZ w Bukareszcie z "K-7" - okólnik MSZ wysłany z Kut 16 września zawiadamia nasze placówki  dyplomatyczne o takiej koncepcji Ekspozytury MSZ-u. Dnia 16 września Śmigły ostatecznie zakonspirował w rękach płka dypl. Tadeusza Schatzela,  majora Edmunda Galinata i Wiktora Tomir - Drymmera organizacje dywersyjne i wywiadowcze: "Grunwald" i "K-7". Galinat dostał po południu 16 września w Kołomyi rozkaz utworzenia Polskiej Organizacji Wojskowej we wnętrzu kraju, który miał "opustoszeć  wojennie" po ataku rosyjskim. Po uzgodnieniach niemiecko - sowieckich w Moskwie z godz. 15.00 naszego czasu, zakladajacych atak Armii  Czerwonej nawet na dzien nastepny 17 wrzesnia, polskie najwyzsze wladze wojskowe w Kołomyi podejmują po godz. 17.00 dnia 16 wrzesnia  ostateczną  decyzję o natychmiastowej ewakuacji wojska z Lubelszczyzny i z Wolynia na Przedmoscie Rumunskie. 

Po południu w Kutach  minister Beck rozmawia z ambasadorem rumuńskim Grigorcea o "prawie polskiego rządu do swobodnego przejazdu przez Rumunię do  Konstancy" i stąd do Francji.  Ambasador Grigorcea z Wyżnicy (graniczne miasteczko rumunskie) wieczorem 16 września dzwoni do ministra  Gafencu w  Bukareszcie i dostaje od niego zapewnienie, że Rumunia pozwala na wolny przejazd Rządu RP przez swoje  terytorium do Francji. Wczesniej bo od 15 września rozważano takze dla rządu przelot przez Rumunię samolotami - całość tego planu omówili Beck ze Śmigłym w Kołomyi późnym wieczorem 15 września. Powyzsze zapewnienia rumuńskie zostaną przekazane Beckowi przez Grigorcea dopiero około godziny 14.00 / 14.30 dnia 17 września w Kutach. 

W sferze dyplomacji odnotujmy też wyjazd dnia 16 września z Kut do Czerniowiec faktycznego wiceministra spraw  zagranicznych M. Arciszewskiego (prowadzi techniczne rozmowy na temat lotniczego lub lądowego przejazdu rządu polskiego do portu Konstanca) oraz szefa "Związku Polaków za Granicą" Władysława Raczkiewicza (od 13  września był w  Kutach a nie - jak sie nieraz blednie podaje - w  Rumunii).

O  ambasadorach  alianckich 16 września brak wiadomości, mimo to o  24.00 czasu angielskiego w nocy 16 na 17 wrzesniaLondynie radca MSZ L. Collier  zapisuje, że "właśnie sowieci wkroczyli do Polski". O  24.00 ale zapewne czasu polskiego ambasador amerykański depeszuje z Czerniowiec do USA i informuje, że 

ambasadorowie i poselstwa w Kutach i Zaleszczykach zostały poproszone 16 września o opuszczenie terytorium Polski i udanie się do Rumunii

Wsrod oficerów Sztabu Glownego w Kolomyi wieczorem dnia 16 września panowal nastroj optymistyczny;
cieszono sie z informacji jakie naplynely o gen. Sosnkowskim. Jednoczesnie Marszałek dostał depeszę wieczorem 16 września od swojego łącznika w MSZ-cie o odmowie pomocy lotniczej dla Polski przez brytyjski RAF.

W polskim Sztabie Glownym nie wiedziano, ze Sowiety mogly uzyskac akceptacje na zaatakowanie Polski ze strony Francuzów, bowiem takie opinie spotyka sie wsrod historykow:
Sowiety nie moglyby dokonac najazdu, ktory niósł ryzyko znalezienia się napastnika w stanie wojny z Wielką Brytanią i Francja. Wskazuje na to protokoł posiedzenia brytyjskiego gabinetu wojennego w dniu 17 wrzesnia 1939, na ktorym Lancelot Oliphant informowal o "spotkaniu w dniu 16 wrzesnia 1939 szefa brytyjskiego MSZ z ambasadorem Francji, któremu polecono poznać stanowisko, jakie Wielka Brytania zajmie w przypadku sowieckiej agresji na Polskę. W trakcie tej rozmowy, odbytej w przeddzień wkroczenia Sowietów do Polski, obaj nasi sprzymierzency upewnili się wzajemnie, że żadnej poważnej reakcji ani Francji, ani Wielkiej Brytanii na takie wydarzenie nie będzie" - inicjatorem narady alianckiej byla Francja. Tak wiec juz w dniu 15 wrzesnia 1939 roku, wg tych opinii, moglo dojsc do porozumienia francusko - sowieckiego co do tzw. "wkroczenia" Armii Czerwonej do Polski.

A to sowieckie zagrozenie wyraznie widziano
juz dnia 16 wrzesnia 1939 roku na polskim Podolu, gdzie 
w rejonie Czortkowa, na rzece Zbrucz, Armia Czerwona wieczorem 16 wrzesnia 1939 roku rozpoczela budowe mostow po swojej stronie rzeki,
a informacja o tym obiegla cale to miasteczko, gdzie przeciez miescil sie Sztab KOP "Podole"

Sowiecki atak wyczuwano takze na Wołyniu, gdzie 53 Eskadra Obserwacyjna rozpoznawała rejon Sarn, a pociąg pancerny w nocy 16 / 17  września stanął nad granicą w Rokitno, a potem w Ostkach. Podobnie było na Przedmościu, gdzie koło Delatyna zestrzelono sowiecki samolot  rozpoznawczy.

Na Polesiu (np. Drohiczyn Poleski) o godz. 23.00 dnia 16 września wysłuchano sowieckiej audycji z Mińska na Bialorusi zapowiadającej w dniu następnym wkroczenie Armii Czerwonej do Polski w celu "ochrony braci Białorusinów i Ukraińców". O 24.00  w nocy   16/17.09 informację o tym przekazano do ewakuującego się właśnie Sztabu Twierdzy Brześć, który rozkazał odchodzić pilnie na  południe  na  Kamień Koszyrski

O (w Niemczech w 1939 roku mogl obowiazywac czas letni, co daje 1 godzine roznicy) godz. 21.00 dn. 16 wrzesnia radio Breslau (wg Pobog - Malinowskiego) w audycji po polsku komentuje sowiecką koncentrację nad wschodnią polską granicą jako zapowiedź inwazji! Ambasador Francji depeszuje z Londynu do Paryża do Daladiera i  przekazuje ocenę  brytyjczyków, że sowieci zajmą Wileńszczyznę - uzgadniane jest wspólne stanowisko Aliantów na taką ewentualność

Nawet w  Zaleszczykach czuć wojnę ze  Związkiem Sowieckim: szpitale polowe dostają rozkaz powrotu znad granicy rumuńskiej do Trembowli  lub do zatrzymania się pod Tarnopolem;  ambasador amerykański jest poproszony o opuszczenie terytorium Polski i  przejeżdża do Czerniowiec (ok. 20.00  dnia 16 września), ale władze cywilne Zaleszczyk mają bezwzglednie pozostać na miejscu do czasu wkroczenia Armii Czerwonej

Niemcy nadal 16 września obawiali się francuskiej ofensywy, więc tego dnia rozpoczęli rozmowy o organizacji polskiego rządu  podporządkowanego Rzeszy (Władysław Studnicki przyjechał do Krakowa; zostaje aresztowany w Cieszaninie Wincenty Witos, któremu taką propozycję złożyli Niemcy już w marcu 1939 roku; już 14 września Beck próbował w Szwajcarii nawiązać kontakt dyplomatyczny z  placówką  niemiecką; ambasada Rzeszy w Rumunii dnia 16 września zostaje zawiadomiona o rozmowach na temat proniemieckiego rządu w  Polsce;  Niemcy 16.09 próbują skłonić Warszawę do kapitulacji - wszystko potwierdza klęskę hitlerowców w starciu z Polakami w dniu 16  września)

I tak zaczęła się noc 16 na 17 września 1939 roku: 

W nocy z 16 na 17 wrzesnia 1939 roku, z soboty na niedzielę, komorki wywiadowcze Sztabu Glownego Naczelnego Wodza w Kołomyi zaczęły odbierac niepokojące informacje od służb wywiadowczych Korpusu Ochrony Pogranicza, o szumie silników, rżeniu koni tuz za granicą i strzałach. 

Pierwsze strzały na granicy padają o godz. 00.30 w Podwołoczyskach na moście przez Zbrucz. 

O godz. 23.00 naszego czasu (z Moskwą są trzy godziny różnicy, choć niektórzy podają dwie) Stalin przyjął Schulenburga i  zawiadomił go o ataku sowieckim na Polskę, choć podał, że będzie to godzina 06.00 (czyli 03.00 czasu polskiego). Stalin zapowiedział bombardowanie terenów na wschód od Lwowa od rana 17 września i prosil aby "samoloty niemieckie nie przekraczały linii Białystok -  Brześć - Lwów"; Stalin w rozmowie z Schulenburgiem zobowiązał się, ze misja sowiecka przyleci do Białegostoku dnia 18 lub najpóźniej 19 września w celu wspólnych dalszych ustaleń wojskowych, a wszystkie sprawy dotyczące działalności militarnej miały być załatwiane między niemieckim generałem Koestringiem i marszałkiem Woroszyłowem. O 23.15 naszego czasu (podaje sie tez date 17 września o godz. 3 rano, tj. godz. 01 czasu środkowoeuropejskiego obowiązującego w Polsce) wezwano w Moskwie ambasadora Waclawa Grzybowskiego do sowieckiego MSZ w celu wręczenia mu noty sowieckiej (polski ambasador powiedzial: "Ja rozumiem, że mam obowiązek poinformować mój rząd o agresji, prawdopodobnie już popełnionej, ale ja niczego więcej nie zrobię. Jednak wciąż mam nadzieję, że rząd wasz powstrzyma Czerwoną Armię od napaści i nie będzie nam wbijał noża w plecy, gdy jesteśmy w ciężkiej walce z Niemcami"), a 15 minut wcześniej (wg mnie 02.00 czasu moskiewskiego już dnia 17 września, a 01.00 czasu białoruskiego) radio z Mińska nadaje informację, że sowieci "wkroczą" 17 września. O godz. 01.00 strażnice pułku KOP „Podole” meldowały, ze na drugim brzegu Zbrucza słychać ruch sowieckich czolgow, a sowieci juz zaatakowali most w Husiatyniu. Do 02.00 w nocy Kotarba nie wydaje oficjalnego rozkazu do walki z sowietami, bo jeszcze nie rozpoznano ich mundurów. O godz. 01.00 (naszego czasu) w Londynie MSZ wie już o sowieckim  uderzeniu, czyli 30 min. po tej agresji. Godz. 02.00 - podpułkownik Kotarba wydaje rozkaz do walki z sowietami . godzinie 02.00 ktoś dzwonił do KOP w Ostrogu, aby sowietów traktować jako "sprzymierzeńców". O godz. 02.05 naszego czasu ambasador Grzybowski wysyła nieszyfrowaną depeszę z Moskwy (tu godz. 05 rano dnia 17 wrzesnia 1939 roku) do Kut drogą okrężną, że nie przyjął sowieckiej noty. W tym momencie - ok. godz. 03 rano - nasz pociąg  pancerny dostał rozkaz zajęcia stanowiska na granicznej stacji Ostki

Godz. 03.00 rano 17 wrzesnia 1939 roku na Froncie Sowieckim: w rejonie Podwołczyska, Trybuchowce, Husiatyn, Siekierzyńce i Załucze oddziały sowieckie uderzyły na strażnice KOP; godz. 04.20 Armia Czerwona zajęła Podwołoczyska

Był już 17 września 1939 roku i dowódca pułku KOP “Podole”, ppłk Marceli Kotarba o godz. 04.45 rano melduje do Kolomyi: "Przewaga (sowiecka) bardzo duża, bijemy się uporczywie i będę się starał jak najdłużej moje kierunki osłaniać (…)" - wojska sowieckie atakowaly w rejonie Podwołoczyska, Husiatyn i Czortkow. Do Sztabu Glownego w Kolomyi nadchodzi meldunek z Ekspozytury wywiadu nr 5 tez o godz. 04.45, a następnie napływały informacje wywiadowcze ze strażnic KOP oraz od wywiadu KOP.

O godz. 05.00 rano odebrano w Kolomyi informację szefa wywiadu KOP o działaniach Armii Czerwonej "z pewnością wzdłuż całej granicy Państwa". O godz. 05.00 rano gen. Stachiewicz telefonuje do Marszalka Rydza Smiglego - omawiana jest agresja Armii Czerwonej, a pierwszy jednoznaczny rozkaz Marszałka Rydza - Śmigłego nakazuje walczyc z nowym agresorem, co potwierdzal pulkownik Jaklicz. Marszałek Rydz - Śmigły wydał dla generala Łuczyńskiego w Tarnopolu i Jatelnickiego w Mikulińcach jednoznaczne rozkazy do obrony rzeki Seret i rejonu Czortkowa w celu osłonięcia od wschodu Lwowa i Karpat Wschodnich. 

Ok. 05.00 rano kawaleria wroga atakuje Dederkaly, a dwie sowieckie pancerne kolumny na Wolyniu atakują Korzec i Ostrog. O godz. 05.12 utracilismy Husiatyn. W tym czasie szacuje sie, ze nad sowiecką granicą w nocy 16 na 17 wrzesnia stalo 30.000 polskich zolnierzy, ktorzy natychmiast odpowiedzieli na agresje sowiecką i podjeli walke: KOP (prawie 20 tys.), Flota Pinska itd. O godz. 06.00 rano dnia 17 wrzesnia sztab dowodcy KOP, generala Ruckemana Orlika, melduje z Dawidgrodka do Pinska, ze ma rozkaz bronic calej granicy wschodniej przed sowieckim agresorem; a juz o godz. 04.00, wg IPN, Brygada KOP "Polesie" melduje o agresji sowieckiej do sztabu w Pinsku. Kolejna wiadomość od pplka Marcelego Kotarby o agresji Armii Czerwonej zostaje odebrana o godz. 06.10 rano przez oficera operacyjnego Sztabu Glownego Naczelnego Wodza w Kolomyi

O godz. 06.25 przez Borszczów na Podolu przejechało 100 sowieckich czołgów - nikt nie mial w Naczelnym Dowództwie żadnych wątpliwości co do charakteru, w jakim pancerne wojska sowieckie wkroczyły do Polski, mimo że swoim demonstracyjnie pokojowym zachowaniem na Podolu starały się one wprowadzić w błąd Sztab Glowny, a jest to opinia Szefa Sztabu Naczelnego Wodza, generala Stachiewicza

Naczelny Wódz Marszalek Rydz Smigly przybył ze swej kwatery w Kolomyi do Sztabu Glownego okolo godz. 06 rano 17 wrzesnia i w obecności paru oficerów wysluchal meldunkow wywiadowczych o powstałej sytuacji: wzdluz całej wschodniej granicy państwa nastąpiła inwazja armii sowieckiej; nikt z oficerow Sztabu Glownego, ani tez Marszalek, nie miał najmniejszych wątpliwości co do charakteru, w jakim Sowiety wkroczyły do Polski. Juz wczesnym rankiem 17 wrzesnia Marszalek Rydz Smigly argumentowal, ze po agresji sowieckiej "walka stawała się niemożliwa na własnej ziemi, ale ze  trzeba ją kontynuować na terenie sojuszników i ze najracjonalniej będzie, jeżeli wszystkie siły, które tylko będą mogły, przejdą do Rumunii, względnie na Węgry, skąd można je będzie w ten czy inny sposób przetransportować do Francji, tam odtworzyć wojsko i u boku Francuzów dalej walczyć z Niemcami." Marszalek kontynuowal w ten sposob plan ewakuacji czesci wojsk polskich do Rumunii realizowany w rozkazodawstwie juz 15 wrzesnia 1939 roku. Naczelny Wódz z dużym opanowaniem i spokojem, wg generala Waclawa Teofila Stachiewicza, rozważał nowo powstałą sytuację, ale "postanowień, do których doszedł w czasie rozmowy w Sztabie (godziny 06 - 09.00 rano dnia 17 wrzesnia 1939 roku), nie ujął jeszcze w formie ostatecznej decyzji. Miał ją podać dopiero po odbyciu narady z premierem i ministrem spraw zagranicznych. Narada ta miała się odbyć niezwłocznie w jego kwaterze, dokąd też wyjechał". Sztab Glowny jednoznacznie zaprzeczal, ze sowieci to sprzymierzency, bowiem rownolegle dywersanci rozsylali fonogram bez podpisu, zeby z Armią Czerwoną nie walczyc, np. taki dokument o godz. 02 w nocy 16 na 17 wrzesnia otrzymano telefonicznie w Ostrogu, a o godz. 08 rano dnia 17 wrzesnia 1939 roku dotarl do Wlodzimierza Wolynskiego, w Zbarazu podobnie o godz. 11 przed poludniem 17 wrzesnia 1939 roku. 

Rownolegle z jednoznacznymi opiniami Sztabu Glownego o sowieckiej agresji, dokonano proby ostatecznego wyjasnienia dezinformacyjnych zachowan niektorych oddzialow Armii Czerwonej, poprzez wyslanie - na rozkaz generala Stachiewicza - o godz. 07.35 parlamentariusza z Pulku KOP "Podole" i po godz. 08.00 rano oficera z naszego Oddziału III Sztabu Naczelnego Wodza.

Juz rano 17 wrzesnia, wg pamiętnikow Juliusza Rómmla, tenze general toczy rozmowy w Warszawie z pracownikiem ambasady Zwiazku Sowieckiego, który informuje go, na okolo 18 godzin przed przekroczeniem przez Najwyzsze Dowodztwo granicy rumuńskiej, że

Marszalek Edward Rydz - Smigly nie jest już Wodzem Naczelnym i że jest nim gen. Sikorski. Podobnie dziwne zjawisko wystapilo juz w Moskwie o godz. 01.00 naszego czasu w nocy 16 na 17 wrzesnia, gdy ambasador Grzybowski byl jeszcze w sowieckim ministerstwie i uslyszal, ze nasz Rząd opuscil juz granice Polski, a bylo to na 24 godziny przed tym faktem. Te dwa wydarzenia wymagają wyjasnienia... 

Dodajmy jeszcze trzy inne fakty, ktore wywolują zdziwienie: 1. informacja we wspomnieniach generala Felicjana Slawoj Skladkowskiego, ktory jakoby dopiero o godzinie 10.00 rano dnia 17 wrzesnia 1939 roku dowiedzial sie o agresji sowieckiej; ta informacja o tyle jest tylko prawdziwa, ze o 10.00 tego dnia podczas narady rządowej w Kolomyi okreslono jasno sowiecką inwazje, jako "agresje"; tak w Kutach i Kosowie, jak i w Lecznej nad Wieprzem, pod Brzesciem Litewskim, na naszym okrecie podwodnym na Baltyku, w calej Warszawie oraz oczywiscie w Bialymstoku (radiostacje sowieckie w roznych jezykach i na roznych dostepnych zakresach fal od wczesnego rana 17 wrzesnia 1939 roku powtarzaly przemowienie Molotowa "tlumaczące" atak Armii Czerwonej na Polske, a ponadto inne swiatowe stacje radiowe komentowaly od przedpoludnia 17 wrzesnia inwazje sowiecką - jednak do dzisiaj są proby ukrycia odzewu z jakim spotkala sie ta agresja wsrod komunistow i ich konfidentow) spoleczenstwo polskie i dowodcy wojskowi wiedzieli o ataku Armii Czerwonej juz po godzinie 08 rano dnia 17 wrzesnia 1939 roku. 2. pewne zdziwienie budzi tekst, jaki dotarl do naszych czasow, ostatniego rozkazu Marszalka Edwarda Rydza Smiglego; przechodzil on przez naszą ambasade w Bukareszcie nim dotarl do zolnierzy w Rumunii! W tekscie tym, datowanym na 20 wrzesnia 1939 roku, jest za dlugi srodkowy fragment, nie pasujący stylistycznie do reszty "wojskowego" tonu tego rozkazu; fragment ten tlumaczy zawile, dlaczego Marszalek wydal Instrukcje Ogolną dla Wojska Polskiego dnia 17 wrzesnia 1939 roku o godzinie 14.30 w Kosowie po naradzie z Prezydentem Ignacym Moscickim; ten fragment jest sprzeczny z absolutnie jednoznacznymi twierdzeniami we wspomnieniach generala Stachiewicza: a. sowieckie dezinformacyjne zachowania tankistow nad Zbruczem byly sprawdzone przed godziną 09 rano 17 wrzesnia jako falszywe i podstepne, przez polskich parlamentariuszy; b. Marszalek Edward Rydz Smigly od 05 rano 17 wrzesnia 1939 roku nie mial najmniejszych watpliwosci co do agresywnego charakteru "wkroczenia" sowietow, wg Jaklicza, Skladkowskiego i Stachiewicza; c. dezinformacyjne zachowania sowieckich tankistow byly w rzeczywistosci chwilowe i trwaly rano do okolo godziny 08 dnia 17 wrzesnia (po tej godzinie tylko sporadycznie spotykamy takie opisy w dosc niemiarodajnych wspomnieniach lub takie "pokojowe" zachowania byly juz przez swiadkow wydarzen rozszyfrowywane, jako falszywe), a nie caly ten dzien - o czym przeciez najlepiej wiedzial Naczelny Wodz! Tak wiec tekst ostatniego rozkazu Marszalka do Wojska Polskiego w Rumunii z dnia 20 wrzesnia 1939 roku moze byc czesciowo spreparowany i dostosowany do dywersyjnych dzialan wystepujących w Polsce juz od dnia 16 wrzesnia w Tarnopolu i od nocy 16 na 17 wrzesnia w Ostrogu, a trwających jeszcze w Warszawie dnia 26 wrzesnia, czy dnia 30 wrzesnia 1939 roku w Lublinie: I. sowieci to sprzymierzency, II. z Armią Czerwoną nie walczyc lub unikac walki (jak np. w Grodnie, Wilnie, Wlodzimierzu Wolynskim, Zbarazu, Lwowie). Tekst omawianego rozkazu jest dostosowany do hasla: Marszalek "zakazal" walczyc z Armią Czerwoną, a nie dywersanci. 3. Dlaczego dopiero po wyjezdzie Marszalka Rydza Smiglego z Kut do Kosowa po godzinie 21.00 dnia 17 wrzesnia 1939 roku, nadano wlasnie z Kut o godzinie 21.30 tekst Instrukcji Ogolnej dla Wojska Polskiego, radiem i otwartym tekstem; przeciez po godzinie 14.30 dnia 17 wrzesnia 1939 roku tekst dyrektywy ogolnej przekazywano juz do poszczegolnych dowodztw na Przedmosciu Rumunskim i są dane, ze tresc ta byla nieco odmienna, i ze do dyrektywy tej dodawano szczegolowe rozkazy, np. zakazujące demobilizowania wojska; oczywiscie ten ogolny rozkaz - instrukcję przekazywano normalnymi wojskowymi kanalami lącznosci. Jak kilka lat temu napisal Pan Woloszanski, wojna w 1939 roku ma jeszcze wiele zagadkowych tematow...

Marszalek Edward Rydz Śmigły, premier general Felicjan Sławoj Składkowski i minister pulkownik Józef Beck w godzinach 10 - 12.00 dnia 17 wrzesnia 1939 roku obradowali w Kołomyi, gdzie tez rano 17 wrzesnia zebral sie Rząd Rzeczpospolitej Polskiej, który ok. 11.00 wyruszyl do Kut i tutaj ponownie w poludnie 17 wrzesnia odbyl posiedzenie; na swoim ostatnim posiedzeniu na plebanii w Kutach rząd polski stwierdzil, ze wobec agresji sowieckiej zmuszony jest przekroczyc granice z Rumunią. Reakcja polityczna Polski ograniczyla sie do komunikatu protestacyjnego sygnowanego przez premiera oraz do instrukcji ministra spraw zagranicznych, w której mowa byla o "niesprowokowanej agresji" sowieckiej; zabraklo jednak formalnego wypowiedzenia wojny. Ze wspomnien premiera Rzeczypospolitej Polskiej, generala Felicjana Slawoj Skladkowskiego wynika, ze: "... przy przejsciu granicy wegierskiej bedziemy niezwlocznie internowani, podczas gdy Rumuni sa naszymi aliantami, majacymi zobowiazania wobec nas jasno okreslone. Obowiazani sa oni w razie wkroczenia Sowietów do Polski wejsc do wojny i zmobilizowac swoja armie, która przechodzi razem z Wojskiem Polskim pod dowództwo marsz. Smiglego, celem wspólnej walki z Sowietami."

W miejscowosci Pistyń, w poludnie 17 wrzesnia 1939 roku Wladyslaw Sikorski prowadzi narady z Francuzami, o ktorych miejscu pobytu doskonale wiedzial. Jest szef francuskiej Misji Wojskowej, gen. Faury i kapitan de Winter.  Wladyslaw Sikorski chce wracać do - odseparowanego od 14 wrzesnia od rozkazow Naczelnego Wodza - Lwowa i podjąc z sowieckim agresorem rozmowy, gdy Armia Czerwona podejdzie pod miasto; jego atutem mają byc wojska Sosnkowskiego - Langnera oraz Roweckiego - Piskora, ktorzy podporządkowali sie od 12 i 14 wrzesnia generalowi Wladyslawowi Sikorskiemu; skutkiem dywersji probolszewickiej w Tarnopolu w dniu 16 wrzesnia, gdzie wtedy Sikorski caly dzien przebywal, sowieci podejdą na wschodnie przedpole Lwowa juz wieczorem 18 wrzesnia 1939 roku. Sikorski ząda dla swoich pomyslow poparcia od gen. Faury, ktory tego odmawia. 

O godz. 12.00 płk. Kaftański z Naczelnego Dowództwa wydaje rozkaz dla ppłk. Kotarby: "Oddziały z bronią, które jeszcze nie odpłynęły, pozostają w terenie, odwracają się twarzą na wschód i walczą...". 

Po godz. 12.00 w kwaterze Marszalka odbylo sie drugie juz spotkanie generala Stachiewicza z Marszalkiem Rydzem Smiglym, podczas ktorego Naczelny Wodz powiedział, że "postanowiono zwolnić rząd rumuński z sojuszniczego obowiązku wypowiedzenia wojny Sowietom, natomiast żądać od niego przepuszczenia rządu i wojska przez teren Rumunii, aby umożliwić nam dostanie się do Francji". Podobnie wspomina Premier Polski general Skladkowski: "... Postanawiamy zwolnic Rumunów od obowiazku walki z Sowietami, którego na pewno nie wykonaja w sytuacji obecnej, natomiast jako sojusznicy zadamy od nich przepuszczenia Rzadu, Naczelnego Dowództwa i Wojska Polskiego przez Rumunie, w celu udania sie do sprzymierzonej Francji i dalszego prowadzenia wojny za pomoca utworzonej tam armii polskiej, ...". Marszałek wydal  Szefowi Sztabu Glownego rozkaz, który "pokrywał się z jego postanowieniami powziętymi w czasie rannej rozmowy w Sztabie, to znaczy - wszystkie wojska mają się kierować najbliższymi drogami na Rumunię lub Węgry". Okolo 12.30 do Kwatery Naczelnego Wodza w Kolomyi przyjechał ze Sztabu Glownego oficer z meldunkiem, że czołgi sowieckie przekroczyły Dniestr i kierują się na Kołomyję, a przejścia na Dniestrze w rejonie Chodorowa broniło tylko kilka kompanii etapowych; ponadto czołgi sowieckie pod Uścieczkiem ominęły most i przejechały rzekę w bród, a w samej Kołomyi, poza jedną czy dwu kompaniami, żadnego oddziału wojska nie było. W obronie najbardziej zagrozonego odcinka Dniestru oraz pozniej mostu w Kutach kontratakował pułk KOP "Podole", rozbity w koncu przez sowieckie czołgi i kawalerię. Gdy 18 wrzesnia po poludniu sowieci zajeli Kolomyje, ich 23 Brygada Czolgow wziela w tym miescie do niewoli az 10.600 polskich jencow, a na drodze do Kolomyi dodatkowo 5 wojskowych kolumn, podczas gdy 17 wrzesnia na granicy tylko pojmala 500 ludzi, a w dniu 19 wrzesnia rozbroila jeden polski pulk i zniszczyla jeden batalion wzmocniony czolgami. 

Okolo godz. 13.00 dnia 17 wrzesnia Naczelny Wódz wydal rozkaz przeniesienia pilnie Kwatery Głównej z Kolomyi do Kosowa, dokąd tez wyjechał; w Kosowie od popoludnia 16 wrzesnia miescily sie niektore komorki Sztabu Glownego. 

Zapewnienia rumuńskie dotyczące swobody przejazdu dla Rządu Rzeczpospolitej Polskiej przez terytorium rumunskie zostaną przekazane Jozefowi Beckowi przez Grigorcea dopiero około godziny 14.00 / 14.30 dnia 17 września w Kutach

W Kosowie Marszalek Rydz Smigly jest od okolo 14.00 i spotyka sie tutaj z Prezydentem Ignacym Moscickim. Uzgadniają tresc instrukcji ogólej dla Wojska Polskiego oraz tresc Oredzia Prezydenta RP do Narodu. W Oredziu Ignacy Moscicki pisze: "... nasz sąsiad wschodni najechał nasze ziemie, gwałcąc obowiązujące umowy i odwieczne zasady moralności. ... Stanęliśmy tedy nie po raz pierwszy w naszych dziejach w obliczu nawałnicy zalewającej nasz kraj z zachodu i wschodu...". Prezydent na rowni postawil agresje ("najechal...") Zwiazku Sowieckiego i Rzeszy hitlerowskiej, wobec czego postanowil "... przenieść siedzibę Prezydenta Rzeczypospolitej i Naczelnych Organów Państwa na terytorium jednego z naszych sojuszników". Mozna przyjac, ze byla godz. 14.30. W dyrektywie / instrukcji ogolnej dla Wojska Polskiego, ktora ostatecznie powstala po rozmowie marszałka Edwarda Rydza - Śmigłego z prezydentem Ignacym Mościckim dnia 17 wrzesnia wczesnym popoludniem i po naciskach ambasady Francji, czytamy: "Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony lub próby rozbrojenia oddziałów. Zadanie Warszawy i miast, które miały się  bronić przed Niemcami - bez zmian. Miasta do których podejdą bolszewicy, powinny z nimi pertraktować w sprawie wyjścia garnizonów do Węgier lub Rumunii." Podobnie w rozkazach szczegółowych z dnia 17 września po poludniu Sztab Glowny Naczelnego Wodza nakazuje wielu naszym garnizonom na Wolyniu wszczynanie rokowań z podchodzącymi sowietami, ale tym samym Marszalek zakazuje demobilizowania wojska, zwalniania do domu nieuzbrojonych zolnierzy i urlopowania mniejszosci narodowych. Po godzinie 15.00 Marszalek wyjechal z Kosowa do pobliskich Kut, aby w pierwszej kolejnosci uzyskac od pulkownika Jozefa Becka informacje o odpowiedzi rumunskiej na zapytanie Becka z dnia 16 wrzesnia o prawie wladz polskich do przejazdu przez Rumunie. W Kutach przebywal Rydz Smigly do godziny 21.00 (w Kutach byla silna radiostacja Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz komorki wywiadu informujące o sytuacji polskich zolnierzy, w tym lotnikow, przechodzących od rana 17 wrzesnia 1939 roku do Rumunii, m.in. w celu odbioru dostaw broni z Francji i Anglii). Przed 22.00 Marszalek byl juz w Kosowie

Dnia 17 września o godzinie 16.00 w przygranicznych Kutach odbyła się narada generala Felicjana Slawoja Skladkowskiego, niektorych ministrow Rzadu Polskiego, prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Ignacego Mościckiego oraz Naczelnego Wodza Marszalka Edwarda Rydza Smiglego, na ktorej postanowiono, aby formalnie nie wypowiadac wojny Związkowi Sowieckiemu, co bylo wowczas najlepszą decyzją polityczną, kiedy agresor ze wschodu mial miazdzącą przewage na naszym Froncie Wschodnim, a alianci zachodni widzieli w Związku Sowieckim nadal potencjalnego sojusznika. Francuzi w dniu 17 wrzesnia zdecydowanie opiniowali, aby polskie wladze nie wypowiadaly wojny sowieckiemu agresorowi, a ich naciski spowodowaly popoludniem 17 wrzesnia, ze dyrektywa Naczelnego Wodza zawierala slowo "wkroczyli"; tak wiec kiedy Marszalek Rydz Smigly byl w drodze powrotnej z Kut do Kosowa, o godz. 21.30 dnia 17 wrzesnia 1939 roku nadano przez radio rozkaz Naczelnego Wodza armii polskiej: "Sowiety wkroczyły. (...)".  "Błędem byłoby wypowiedzenie wojny", napisal prof. N. Davies. Prezydent i Premier Polski zwolnili Rumunie z sojuszniczego obowiązku walki z sowietami; przez Rumunie miano wylącznie przejechac do jednego z portow czarnomorskich; postanowiono siedzibę Rządu przeniesc do Francji, zgodnie z sugestią Leona Noela z dnia 09 wrzesnia 1939 roku. 

Popoludniem 17 wrzesnia nastąpila próba przejęcia przez gen. Rómmla władzy w Polsce, bowiem Rómmel chciał się porozumiec z Sowietami, i to tuż po przekroczeniu przez Armie Czerwoną granicy. 


Pod wieczór 17 września w Kolomyi i Kutach zdano sobie powszechnie sprawę, że oddziały sowieckie zaatakowaly jako sprzymierzeńcy Niemiec, a celem Armii Czerwonej bedzie podzial Polski. W tym czasie mostu na Dniestrze w Ustieczku bronily jednostki pułku KOP „Podole”, ale o godzinie 19.30 tegoż dnia most zostal wysadzony. Wobec przewagi sowieckiej Naczelne Dowodztwo miedzy 20.00 a 22.00 rezygnuje z koncepcji Przedmoscia Rumunskiego.  Sztab Glowny ewakuowal sie z Kolomyi do Kut - bez Stachiewicza - prawdopodobnie okolo 22.00 / 24.00 w nocy 17 na 18 wrzesnia, a wczesniej, kiedy Marszalek Rydz Smigly byl w drodze powrotnej z Kut do Kosowa, o godz. 21.30 nadano przez radio rozkaz Naczelnego Wodza armii polskiej: "Sowiety wkroczyły (...).

Wojsko Polskie zwinelo obrone na rzece Stryj dopiero po rozkazie gen. Stachiewicza i pplk dypl. Jerzego Krubskiego z godziny 22.00 dnia 17 wrzesnia wydanym z Kolomyi, a nakazującym natychmiastowy odwrot na Wegry calej Grupie "Stryj", w zwiazku z przewagą sowiecką na froncie wschodnim. Wiedziano w Kolomyi, ze general Sosnkowski dnia 17 wrzesnia doszedl pod Lwow, a nie pod Sambor. Mimo tego Naczelny Wodz postanowil zawiadomic Sosnkowskiego o rozkazie ewakuującym wojska na Wegry i do Rumunii, ponownie lotniczo, ale i drogą lądową. O godz. 10.30 rano dnia 18 wrzesnia Polacy rozpoczeli odwrot, poczatkowo bez styku ze strony niemieckiej 5 Dyw. Pancernej. Sytuacja w pierwszym dniu agresji sowieckiej zmieniala sie tak szybko, ze jeszcze o godz. 16.00 dnia 17 wrzesnia general Paszkiewicz sądzil, ze Sosnkowski zdola dotrzec do miasteczka Stryj; oczywiscie Sztab Glowny doskonale wiedzial o blednym dowodzeniu generala Kazimierza Sosnkowskiego. Mimo ogromnej przewagi na froncie wschodnim sowieci atakujacy z Kolomyi o swicie 19 wrzesnia, zdobyli Stanislawow dopiero 19 wrzesnia o godz. 2 po poludniu, po ciezkich walkach o rejon umocniony Soroki, a o godz. 3 obsadzili mosty na rzece Dniestr w tym rejonie; na drodze ze Stanislawowa do Halicza doszlo do walki z polskimi czolgami. Dnia 20 wrzesnia sowiecka 23 Bryg. Czolgow Lekkich (222 czolgi i samoch. panc. dnia 17 wrzesnia o 5 rano, kiedy sforsowala rzeke Zbrucz) obsadzila przeprawy na rzece Stryj, napotykajac tutaj Niemcow i przez nastepne 3 dni brygada posuwala sie przez podnoze Karpat, aby naftowe centrum w Boryslawiu zajac dopiero po rozmowach z Niemcami

Od okolo 22.00 dnia 17 wrzesnia do 01.00 w dniu 18 wrzesnia 1939 roku Marszalek Edward Rydz Smigly przebywal w Kosowie w Kwaterze Naczelnego Wodza, a nastepnie od 01.30 do 04.00 rano dnia 18 wrzesnia 1939 roku w Kutach

Dopiero rowną dobę po agresji sowieckiej, tj. ok. 00.30 dnia 18 wrzesnia zgodnie z umowami sojuszniczymi z Rumunią i Francją, granice Rumunii w Kutach przejechali prezydent Ignacy Moscicki w towarzystwie Józefa Becka, premier Felicjan Slawoj Skladkowski i Rada Ministrow - setki samochodow ok. 1 godziny przekraczaly most na Czeremoszu; ok. godz. 01.30 dnia 18 wrzesnia kolumna samochodow Naczelnego Wodza, zgodnie z opisem pulkownika Wendy, podeszla do granicy, a sam Marszalek Edward Rydz Smigly wraz ze Sztabem Glownym przejechal do Rumunii o godz. 04.00 / 04.30 dnia 18 wrzesnia. Ostatnie samochody z czlonkami polskiego rządu takze o godz. 04 rano 18 wrzesnia 1939 roku przekroczyly Czeremosz; za nimi przez caly dzien 18 wrzesnia 1939 roku marszałkowie Sejmu i Senatu, urzędnicy Trybunału Administracyjnego i Najwyzszej Izby Kontroli, sedziowie Sądu Najwyższego i pracownicy Funduszu Obrony Narodowej; rano 18 wrzesnia 1939 roku samochody ciezarowe wiozace skarbiec wawelski i zapasy złota. W tym czasie, nadal do Rumunii odlatywaly nasze samoloty wojskowe, np. 5 "Losi" dopiero o godz. 8.15 dnia 18 wrzesnia wystartowalo do Bukaresztu, z międzylądowaniem w Czerniowcach i Jassach. Ponadto przed poludniem 18 wrzesnia 1939 roku przejechaly oddzialy wojskowe i policyjne stanowiace ochrone wymienionych osob i instytucji: np. batalion ochrony Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej wyposazony w motocykle i bron maszynową, ktorego Rumuni nie rozbrajali, z powodu przenikania sowieckich tankow na terytorium neutralnej Rumunii. 

Dokladnie w tym momencie - ok. 06 rano 18 wrzesnia - w Wyznicy po stronie rumunskiej Francuzi spotykają sie kolejny raz z generalem Wladyslawem Sikorskim, ktory ok. 05.30 rano 18 wrzesnia opuscil Polske i unikal od tej chwili Marszalka Rydza Smiglego. Po 4 godzinach juz w Czerniowcach - wg jednych zrodel - lub po oczekiwaniu w granicznej Wyznicy, okolo godziny 04.30 dnia 18 września zgłosił się do pulkownika Jozefa Becka ambasador Grigorcea z przybyłym pilnie z Bukaresztu "wysokim urzędnikiem MSZ i zażądali podpisania deklaracji, w której rząd polski podczas przejazdu przez Rumunię zrzekłby się wszystkich uprawnień konstytucyjnych, politycznych i administracyjnych. Beck zaprotestował i deklaracji nie podpisał oraz stwierdził, że jedynie może złożyć oświadczenie o ścisłym podczas przejazdu przestrzeganiu przez rząd polski neutralności Rumunii." W tym momencie na ziemi rumunskiej i takze w Wyznicy byli juz Marszalek Edward Rydz Smigly i general Wladyslaw Sikorski.

Okolo 12 godzin - tj. godz. 16.00 dnia 18 wrzesnia 1939 roku - pozniej sowieckie czolgi zdobyly bylą glowną kwatere Polskiego Najwyzszego Dowodztwa w Kolomyi i rezydencje Rządu RP. 

 Naczelny Wodz Marszalek Edward Rydz Smigly 

przekraczal rzeke Czeremosz switem 18 wrzesnia, aby po stronie rumunskiej objąc dowodzenie nad ewakuowanymi z Polski wojskami, choc docieraly do niego informacje o internowaniu polskich zolnierzy w Rumunii, wbrew ukladowi sojuszniczemu i to juz od rana 17 wrzesnia. Obecnosc Marszalka Rydza Smiglego, gdyby go faktycznie nie zatrzymano popoludniem dnia 18 wrzesnia w Czerniowcach na wniosek Sikorskiego i Francuzow, miala doprowadzic do zwolnienia z internowania polskich zolnierzy i natychmiastowego unormowania sprawy zaopatrzenia w bron z portow Galacz i Konstanca dla wojska w Rumunii i na Przedmosciu Czeremosz. Wydarzenia z dnia 18 wrzesnia 1939 roku popoludniem w Czerniowcach potwierdzily, ze juz "w dniu 12 września zakończył sie sojusz wojskowy polsko - francuski w tym swoim charakterze, w jakim był zawarty: treścią sojuszu i konwencji wojskowej z 1921 roku i 1939 ... było udzielenie sobie wzajemnej pomocy na wypadek wojny z Niemcami." Gdy okazalo sie, ze strona rumunska w dniach 17 i 18 wrzesnia 1939 roku nie dotrzymala - pod naciskiem politycznym Niemiec hitlerowskich i pod grozba interwencji Zwiazku Sowieckiego - przyrzeczenia danego Beckowi, co do zapewnienia ze strony króla Karola, ze "oddzialy Wojska Polskiego, którym uda sie przekroczyc granice przejda z bronia do Konstancy, gdzie beda zaladowane na statki", doszlo wg Wedziakolskiego do klotni Becka z Rydzem Smiglym dnia 18 wrzesnia 1939 roku wieczorem: "... na dworcu w Czerniowcach wieczorem podano pociag dla Prezydenta, Naczelnego Wodza i Rzadu, kilku ministrów zblizylo sie do Marszalka, juz wsiadajacego do wagonu, by go pozegnac. Stalem tuz za Marszalkiem, gdy on zwrócil sie do ministra Becka i ostrym glosem, zblizonym do stlumionego krzyku powiedzial: Pan mnie oszukal, panie ministrze... ". Jeszcze dnia 17 wrzesnia 1939 roku gen. Faury byl "dobrej mysli", wg Jozefa Jaklicza, co do rozwiazania trudnosci w sprawie przejazdu przez Rumunie w dniu nastepnym. Jednak zachowanie podpulkownika Tadeusza Zakrzewskiego i hrabiego Poninskiego z polskiej ambasady w Bukareszcie w dniu 17 wrzesnia 1939 roku, ktore "zdziwilo nawet Rumunow", bylo jasne - wg okreslenia Ludwika Lubienskiego z dnia 21 wrzesnia 1939 roku "... Poninski calkowicie poszedl na zdrade!" Kiedy miedzy godzinami 20.00 a 22.00 dnia 17 wrzesnia nasze Naczelne Dowodztwo zrezygnowalo z koncepcji Przedmoscia Rumunskiego (po zebraniu informacji m.in. o sytuacji na froncie francusko - niemieckim w dniu 17 wrzesnia), rownolegle postanowiono ujawnic tresc Instrukcji Ogolnej dla Wojska Polskiego; jej tresc, ktorą uzgodniono z Prezydentem RP o godzinie 14.30 w Kosowie, juz od tego momentu przekazywano do poszczegolych dowodztw na Przedmosciu Rumunskim, ale przez radio nadano tą Dyrektywe dopiero o godzinie 21.30 dnia 17 wrzesnia 1939 roku z Kut. Celem Marszalka Rydza Smiglego wieczorem 17 wrzesnia i w nocy z 17 na 18 wrzesnia bylo ewakuowanie jak najwiekszej liczby wojska do sojuszniczej Rumunii i to przy najmniejszych stratach wlasnych oraz bez narazania naszego sojusznika na atak sowiecki. Planowano poznym wieczorem 17 wrzesnia zastąpic Przedmoscie Rumunskie mniejszym i latwiejszym do obrony przed sowietami Przedmosciem Czeremosz. Centrum obrony mialy byc Kuty (np. dnia 18 wrzesnia na rozkaz gen Stachiewicza, dla obrony Kut, jako jeden z pierwszych, zostal zorganizowany improwizowany pododdzial mjr Piatkowskiego, okolo 300 zolnierzy), a nie Stanislawow czy Kolomyja, latwe do odciecia od Rumunii, przez przewazające sily Armii Czerwonej. Od dnia 18 wrzesnia 1939 roku caloscią polskich sil w Kraju mial dowodzic Sztab Glowny i Marszalek Rydz Smigly z terenu Rumunii, gdzie tez przewozono centralne radiostacje. Mimo internowania Sztabu Glownego i Naczelnego Wodza istniala lącznosc Frontu Polnocnego ze Sztabem Glownym w Rumunii do dnia 21 wrzesnia, a np. generala Dembinskiego w Stryju do nocy 18 na 19 wrzesnia z Szefem Sztabu generalem Stachiewiczem w Kutach. Warszawa miala kontakt z Naczelnym Dowodztwem do dnia 26 wrzesnia, mimo jego internowania w roznych punktach w Rumunii. Jednak dzialania "amatorow zamachu stanu", jak napisal Leszek Moczulski, pozbawily Wojsko Polskie w Kraju normalnej lącznosci ze Sztabem Glownym, jako koordynatorem walki z agresorem sowiecko - niemieckim i to juz od dnia 18 wrzesnia 1939 roku. To byl najcelniejszy cios zamachowcow w Wojsko Polskie, ktory uniemozliwil obrone Wilna, Lwowa i Pragi warszawskiej przeciwko sowietom, w mysl doktryny generala Wladyslawa Sikorskiego, ktory "oznajmil Rzadowi w listopadzie 1939 roku, iz Polakom nie wolno robic niczego, co pchneloby Sowietow w niemieckie ramiona". "Jeszcze trudniej pojąć, że szczegółowo informowany o sytuacji pod sowiecką okupacją rząd polski z gen. Władysławem Sikorskim na czele nie podjął (a czy choć próbował?) prób skutecznej ochrony przed mordem całego składu korpusu oficerskiego w sowieckiej niewoli", jak podkresla prof. Stanisław Alexandrowicz; a dalej dodaje: "Kapitulujący przed Sowietami - nie przed Wehrmachtem, z którym walczył - dowódca obrony Lwowa gen. Langner wydał im na śmierć tysiące oficerów. Czy w nagrodę za to Sowieci umożliwili mu spokojne odejście i przedostanie się na Zachód? Generał Rómmel po bombardowaniu przez Luftwaffe sztabu jego Armii "Łódz" "znalazł się" z samochodem i adiutantem w Warszawie. Wczuł się zapewne w rolę Wodza Naczelnego (!), nakazując przez radio "clairem" (czyli bez szyfrowania) traktowanie wojsk sowieckich jako sprzymierzonych (!). Chyba za to był on honorowany w PRL jako bohaterski "dowódca" obrony Warszawy. Pomimo upływu lat i kolejnych pokoleń do pełnego poznania "losów polskich" 1939-1945 jeszcze daleko. (...) Odpowiedź być może przyniesie czas."

Pulkownik Jozef Jaklicz, II zastepca szefa Sztabu Naczelnego Wodza, przekroczyl granice rumunską 18 wrzesnia 1939 roku. 

Polskimi silami na bylym tzw. Przedmosciu Rumunskim od rana 18 wrzesnia 1939 roku dowodzil bezposrednio szef Sztabu Naczelnego Wodza general brygady Waclaw Teofil Stachiewicz. Z koncepcji tego Przedmoscia zrezygnowano w Kolomyi ostatecznie miedzy 20.00 a 22.00 dnia 17 wrzesnia. General brygady Waclaw Stachiewicz po utworzeniu w nocy 18 na 19 wrzesnia Przedmoscia Czeremosz przekroczyl granice dnia 20 wrzesnia, a nie dnia 18 wrzesnia, jak blednie podaje Wikipedia; pozniej byl przesladowany, podobnie jak generalowie Fabrycy i Dąb Biernacki, za ujawnianie prawdziwego przebiegu Kampanii Wrzesniowej 1939 roku. Dnia 18 wrzesnia w poludnie w Czerniowcach odbyla sie narada premiera Skladkowskiego, Prezydenta Moscickiego, ministra Becka i Marszalka Rydza Smiglego: stwierdzono, ze od rana 17 wrzesnia wojska rumunskie i policja rozbrajaly jednostki Wojska Polskiego, uniemozliwiajac dowodzenie nimi przez Sztab Glowny Naczelnego Wodza, ktory switem 18 wrzesnia przejechal przez rumunska Wyznice; w tym czasie, przed poludniem 18 wrzesnia 1939 roku, Naczelne Dowodztwo Wojska Polskiego uzyskalo pewnosc, ze z terenu Rumunii nie bedzie mozna koordynowac walki z agresorem sowiecko - niemieckim na terenie Rzeczpospolitej Polskiej. Tak wiec na naradzie w poludnie tego dnia postanowiono jak najszybciej przejechac przez Rumunie, ale wladze rumunskie odmowily po poludniu 18 wrzesnia 1939 roku przepuszczenia Rzadu RP do portu Galacz, gdzie byl gotowy statek do ewakuacji. Wladzom polskim zaproponowano opuszczenie Bukowiny z powodu przeprowadzanej tam mobilizacji wojska, a ministrowi Jozefowi Beckowi obiecano spotkanie z rumunskim ministrem Gafencu celem sfinalizowania porozumienia o przejezdzie do portow czarnomorskich. Wieczorem 18 wrzesnia wladze rumunskie skierowaly polskich ministrow do Slanic w Moldawii, Prezydent odjeżdżał do Bicaz, a Marszałek pojechał do Craiovej. Po przyjezdzie do Cernauti rzad RP oglosil "oredzie o suwerennosci", przeciwko czemu protestowal hr. Poninski z Bukaresztu. Dnia 18 wrzesnia do gen. Gamelina dotarlo pismo gen. Faury informujacego, ze ambasador Noel wytypowal gen. Sikorskiego na dowodce Armii Polskiej we Francji. Dyrektor Zyborski z wywiadu MSW w rzadzie Skladkowskiego meldowal o porozumieniu Sikorskiego z Francuzami zawartym jeszcze na terenie Polski: "Narada ta odbyla sie w pierwszych dniach wrzesnia 1939 roku w okolicach Krakowa". Sikorski byl "wyprobowanym i uleglym narzedziem dla Noela". Wg Skladkowskiego, Sikorski i Francuzi przeprowadzili zamach stanu. Swiadczy o tym fakt, ze dnia 18 wrzesnia Skladkowski dzwoniac z trasy do Slanic do polskiej ambasady w Bukareszcie spotkal sie juz wtedy z odmowa wykonania rozkazow majacych mu umozliwic ucieczke z internowania; Poninski dnia 20 wrzesnia oklamywal premiera co do przyczyn odmowy wypelniania rozkazow. Dnia 19 wrzesnia 1939 roku w Slanic, ministrowi Beckowi odmowiono zezwolenia na wyjazd do Bukaresztu celem spotkania sie z Gafencu. Rumuni dzialali pod naciskiem ambasadora Noela i jego bukaresztańskiego kolegi - ambasadora Thierry, ktorzy tez inspirowali ambasadora polskiego Raczynskiego. Odmówiono tez wyjazdu ministrowi spraw wojskowych Kasprzyckiemu i ministrowi pracy i opieki społecznej Kościałkowskiemu. Dopiero 20 maja 1940 roku wladze Francji zgadzaja sie, aby Marszalek Rydz Smigly, Jozef Beck, gen. Kasprzycki, Felicjan Slawoj Skladkowski i Tadeusz Schaetzel, mogli wyjechac do Polnocnej Afryki. Pulkownik Jozef Beck od listopada 1940 roku przebywał w Bukareszcie pod nadzorem policji. 

Naczelny Wódz Edward Rydz - Śmigły dnia 20 września 1939 roku, w rozkazie dla Wojska Polskiego w Rumunii napisal: "Żołnierze! Najazd bolszewicki na Polskę nastąpił w czasie wykonywania przez Wojsko nasze manewru, którego celem bylo skoncentrowanie się w południowowschodniej części Polski tak, by mając dla otrzymania zaopatrzenia i materiału wojennego komunikację i łączność przez Rumunię z Francją i Anglią, móc dalej prowadzić wojnę. Najazd bolszewicki uniemożliwił wykonanie tego planu. (...) W tej sytuacji obowiązkiem moim było uniknąć bezcelowego przelewania krwi w walce z bolszewikami (...). Wojna jeszcze trwa. Będziecie się jeszcze bić za Polskę (...).

Dnia 18 wrzesnia Francuzi zatrzymali wszelkie dzialania ofensywne na froncie zachodnim, a nie 12 lub 14 wrzesnia jak sie blednie podaje. Np. atak na Berus byl zaplanowany juz na 21 wrzesnia i to trzema dywizjami wzmocnionymi bronią pancerną! Od rana 17 wrzesnia Francuzi mieli prowadzic dzialania odciązające na froncie zachodnim, jak poinformowali w Kolomyi wieczorem 15 wrzesnia 1939 roku. Anglicy dnia 12 wrzesnia odwolali tylko pomoc lotniczą dla Polski, a alianci zachodni w dniu 14 września zdecydowali się jedynie czasowo zawiesić główne działania zaczepne do momentu zakończenia koncentracji całości sił (co miało nastąpić miedzy 22 a 29 września) oraz do momentu wyjaśnienia, czy główna część Wehrmachtu nie została przerzucona na zachód. Dnia 30 wrzesnia Francuzi mieli zaatakowac niemiecką Westwall / Westfalie.

Agresja sowiecka lamala postanowienia polsko - sowieckiego układu o nieagresji oraz obowiązującą Polskę i Związek Sowiecki konwencję z 1933 roku o określeniu napaści. W związku z powyzszym, juz na terenie Rumunii, dnia 21 wrzesnia 1939 roku, nasz Sztab Naczelnego Wodza (Sztab Glowny) wydal dyrektywe, ze głównym wrogiem Panstwa Polskiego w toczącej sie wojnie europejskiej pozostaje Związek Sowiecki (od 14 wrzesnia Jozef Beck szukal modus vivendi z Niemcami)


Dnia 16.09 i nocą 16/17.09 Polacy aktywnie kontynuowali manewr przerzucenia wojska na południe Kraju. "Najazd bolszewicki nastąpił w czasie wykonywania przez Wojsko Polskie tego manewru, którego celem bylo skoncentrowanie się w południowowschodniej części Polski tak, by mając dla otrzymania zaopatrzenia i materiału wojennego komunikację i łączność przez Rumunię z Francją i Anglią, móc dalej prowadzić wojne", jak to podkreslil Marszalek Rydz Smigly juz 20 wrzesnia 1939 roku. Manewrem tym objęto już Lubelszczyznę (Dąb - Biernacki) i Brześć. Sowieci dokonali przerzucenia brygad pancernych z Wołynia nad Zbrucz. Niemcy zaś dokonali odwrotu w rejonie Starego Samboru (dn. 16.09), na wschód od Brześcia (16.09) i pod Sokalem (16/17.09 i 17.09) oraz Włodzimierzem Wołyńskim (juz wiecz.  15.09 i w nocy 15/16.09). 

Po decydujących dla Korytarza Wileńskiego, rozkazach Marszałka z dnia 14.09 dla gen. Olszyny - Wilczyńskiego w DOK nr III w Grodnie, pewnym grupom wojska rozkazano koncentrację w Wilnie, a nie w Grodnie, czy w Wołkowysku. W Lidzie koncentrowali się rezerwiści jeszcze dnia 12 września. Umiastowski podał też, że jeszcze dnia 17 września jego kompania podchorążych lub zapasowa, maszerowała na wschód, dochodząc do Lidy

Daleko na poludniowym krancu panstwa, dnia 16.09 KOP “Podole” ze Sztabem w Czortkowie otrzymuje od rana wielką ilość doniesień o sowieckiej  koncentracji wzdłuż rzeki Zbrucz. Ocenia się to jako akcję propagandową, podobną do tej z czasów kryzysu czechosłowackiego z 1938 roku. Szefem wywiadu KOP był mjr Jan Curbski (mamy inf. że dnia 17.09 informował II-gi Oddział w Kołomyi, że sowieci "zbliżają się do rzeki Dniestr"). Brak danych na temat nadchodzących do II-ego Oddziału Sztabu Nacz. Wodza depesz.

Noc 16/17.09

Rozkazy Marszałka dla DOK III i IX uległy po dniu 14 września modyfikacjom, tak  więc dnia 16.09 po godz. 19.00, wydano rozkaz do pilnej ewakuacji na południe także dla  Twierdzy Brześć, co gen. Plisowski wykonał w nocy 16/17.09 do godz. 01.00

Wiemy, że w nocy 16/17.09 OZ 19 DP pulkownika Blumskiego w sile improwizowanego pułku, znalazł się w Oranach. Prawdopodobnie bezpośrednim powodem ruchu eszelonu z wojskiem była informacja wywiadu o możliwym w dniu następnym ataku ze strony sowietów lub rozkaz z Ekspozytury DOK III w Wilnie. Wiedziano, że nie zdąża dojechać przez Baranowicze i Sarny do Małopolski Wschodniej.

Na poludniu Kraju gen. Smorawinski w nocy 16 na 17 wrzesnia  pozostaje w Zbarazu (pozniej dwukrotnie dostanie sie do niewoli sowieckiej i pojawi sie nawet  we Wlodzimierzu Wolynskim, ale z Hrubieszowa wyprosi go gen. Dąb - Biernacki; dnia 20 wrzesnia dowodca sowieckiej brygady pancernej kombrig Bogomołow wynegocjował z gen. Smorawińskim warunki poddania Wlodzimierza Wolynskiego, ale umowa ta zostala zlamana przez Moskali) pod sowiecką granicą, a gen. Sikorski w Trembowli, skąd  rankiem 17 wrzesnia udaje sie do Stanislawowa! Nie chce walczyc z Armią Czerwoną i przejeżdża 140 km z Trembowli za Dniestr, przez Stanisławów i Delatyn do Pistynia. Tutaj w poludnie 17 wrzesnia 1939 roku prowadzi narady z Francuzami, o ktorych miejscu pobytu doskonale wiedzial. Jest szef francuskiej Misji Wojskowej, gen. Faury i kapitan de Winter Wladyslaw Sikorski chce wracać do - odseparowanego od 14 wrzesnia od rozkazow Naczelnego Wodza - Lwowa i podjąc z sowieckim agresorem rozmowy, gdy Armia Czerwona podejdzie pod miasto; jego atutem mają byc wojska Sosnkowskiego - Langnera oraz Roweckiego - Piskora, ktorzy podporządkowali sie od 12 i 14 wrzesnia generalowi Wladyslawowi Sikorskiemu; skutkiem dywersji probolszewickiej w Tarnopolu w dniu 16 wrzesnia, gdzie wtedy Sikorski caly dzien przebywal, sowieci podejdą na wschodnie przedpole Lwowa juz wieczorem 18 wrzesnia 1939 roku. Sikorski ząda dla swoich pomyslow poparcia od gen. Faury, ktory tego odmawia. Juz za parę dni w Trembowli takie rozmowy bedą prowadzone! Teraz jednak Sikorski dostaje od Francuzow polecenie wyjazdu prosto do Francji. Wieczorem 17 wrzesnia 1939 roku general Sikorski pod Kosowem prowadzi rozmowy z pulkownikiem Jakliczem. Sikorski informuje, ze jedzie do Paryza. O godz. 22.00 dnia 17 wrzesnia Jaklicz rozkazuje Sikorskiemu skontaktowac sie z Marszalkiem Rydzem Smiglym juz na terenie Rumunii. Jednak w Wyznicy ok. 05 rano dnia 18 wrzesnia Francuzi zakazą generalowi rozmow z Naczelnym Wodzem - w naradzie w Wyznicy uczestniczą: de Lagarde, sekretarz ambasady francuskiej, ambasador Noël, generał Musse; uzgodniono, ze gen. Faury uda sie 18 wrzesnia do internowanego już marszałka Rydza Smigłego, aby go zmusic do dymisji i do natychmiastowego przekazania Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego w ręce Sikorskiego (dopiero 07 listopada 1939 Sikorski zostanie Naczelnym Wodzem); wlasnie o tym mowili sowieci generalowi Rommlowi w Warszawie juz rano 17 wrzesnia! Francuzi rozkazują Sikorskiemu wyjechac rankiem 18 wrzesnia z przygranicznej Wyznicy.

17 września rano

Do Baranowicz nadjeżdżały nowe składy ewakuacyjne, nawet dnia 17.09 rano (w sile ok. 1000 żołnierzy). Brak jest  jakichkolwiek pewnych danych z tego dnia o pracy najnowocześniejszej w Polsce radiostacji w Baranowiczach

godz. 03.00: 

Walki z sowietami w “Korytarzu” trwały od godz. 03.00 dnia 17.09, gdy sowieckie wojska  przeprawiły się przez Dźwinę i zaatakowały stanicę KOP-u w pobliżu Dzisny. Straty ponoszą obie strony. 

W Wilnie jest “kilkanaście tysięcy wojska polskiego”, co prawda tylko częściowo uzbrojonego. Były też “tysiące  ochotników”. Było mało broni i amunicji. Lacznie skoncentrowano 8 batalionów piechoty wspartych 14 lekkimi działami oraz dwoma działami przeciwlotniczymi, plus od 17 wrzesnia do Wilna wycofały się oddziały pułku KOP “Wilno”, 20 bateria plot. oraz batalion Obrony Narodowej “Postawy” co dalo uzbrojonych okolo 7 tys. żołnierzy. Na lotnisku Porubanek pod Wilnem były jakoby tylko stare ćwiczebne maszyny. Rozpoznawały sowietów 17 wrzesnia (wg niemieckiego lotniczego rozpoznania z dnia 16 wrzesnia na lotniskach w Lidzie i w Wilnie nie bylo samolotow, a jedynie staly na lotnisku polowym na wschod od Wilna). Jakiś nasz bombowiec poleciał nad stację końcową Lepel na poludnie od Polocka. Inny bombowiec dokonał bombardowania dróg w Śmiłowiczach na sowieckiej Minszczyznie; w pierwszym dniu ataku na Polskę sowieci strącili 3 nasze "Losie", a 4 takie maszyny zmusili do lądowania na wlasnym terytorium; lącznie tylko Front Ukrainski zdobyl 254 polskie samoloty roznych typow. Dnia 17.09 na lotnisku w Lidzie - największym na Wileńszczyźnie - nie było samolotów bojowych, jak podaje Liszewski. Wg moich wyliczeń powinny być dwa samoloty: jeden z 51 Eskadry, a ponadto jeden samolot myśliwski należący do Bazy nr 5. Tego samolotu Baza nie chciała po wyremontowaniu oddać eskadrom liniowym; jednak ta ostatnia maszyna uległa zniszczeniu rankiem 17.09 w  momencie startu w Lidzie. Było też na lotnisku ponad 20 szt. maszyn ćwiczebnych i szkolnych, które dnia 18.09 wpadły w sowieckie ręce. Jest ich “kilkadziesiąt” (wg Łossowskiego, “Litwa (...), s. 385). “Cała kadra ośrodka zapasowego 5 pułku lotniczego z Lidy skierowała się na Łotwę (j.w., s. 385). Na lotnisku jest rzut kołowy 5 p. lotn. Sprzęt wywieziono do południa dnia 18 września (sugeruje to Umiastowski, s. 11 - 13)

Olszyna - Wilczyński od rana 17.09 do wiecz. 17.09 wraca z Pińska do Grodna, a Przeździecki już rano 17.09 próbował namówić gen. Kmicica - Skrzyńskiego z Podlaską BK do “odsieczy“ Wilna. Jednak szef Sztabu Podlaskiej BK drogą telefoniczną podporządkował Brygadę generałowi Kleebergowi w  Pińsku, wcale nie dlatego, ze Kleeberg chcial walczyc z Niemcami, ale poniewaz mial on się przebijac ku poludniowym granicom; Kleeberg bowiem dopiero po 22 - 23 wrzesnia, gdy mial zablokowany przez sowietow dalszy ruch na poludnie poprzez Kowel, postanowił walczyć raczej z Niemcami, mimo że juz 18 wrzesnia wydał ”rozkazy specjalne” dla Flotylli  Pińskiej, aby walczyła z atakującymi sowietami. Podobne rozkazy do walki z sowietami miał Sztab KOP z M.P. w Dawidgródku, co potwierdzono telefonicznie o godz. 06.00 rano 17 września

  Walki z sowietami po 23 wrzesnia 1939

Niektórzy wyżsi oficerowie z Wilna i rejonu Wileńszczyzny w dniu 17 września

  1. mjr. dyplomowany Aleksander Romiszowski - szef Sztabu OW “Wilno”; 

  2. ppłk Bobiatyński;

  3. płk Kazimierz Rybicki (19 wrzesnia o godz. 13.00 w folwarku Rejówka, na połudn. - zach. od Wilna stacza walkę), bez określonego przydziału w OW “Wilnood 11.09;

  4. kpt Wiłkojć - na 3 ciężarówkach wiozących lotników z Lidy, prawdopodobnie w Oranach w dniu 20.09 związany z grupą płka Rybickiego, jednak dotarł 22.09 do Grodna, a potem na Litwę

  5. ppłk Ignacy Bobrowski (dow. półbrygady ON), a od 19.09 dowódca grupy 100 konnych wychodzących z Landwarowa;

  6. płk dyplomowany Edward Perkowicz - przejściowo wiecz. 17.09 w Wilnie, dowódca półbrygady ON “Dzisna”, przeszedł na Łotwę w nocy 20/21.09;

  7. mjr Kazimierz Zaorski (potem płk), dowódca szw. marsz. 4 p. uł. i szw. marsz. 13 p. uł.;

  8. płk Maruszewski - wojewoda wileński;

  9. ppłk Józef Kramczyński - dowódca Pułku KOP “Wilejka”;

  10. płk Pawlik (vel Pawuk), dowódca OZ 1 DPLeg.;

  11. płk Szyłejko (vel Szyłajko), komendant RKU Wilno;

  12. płk Kardaszewicz - dowódca Pułku KOP “Wilno”;

  13. płk dyplomowany Jarosław Okulicz - Kozaryn, szef Ekspozytury DOK III w Wilnie od ok. 15 września;

  14. ppłk Tadeusz Podwysocki - dowódca OW “Wilno”;

  15. płk Aleksandrowicz - nieznana funkcja;

  16. kpt-owie Kuszelewski i Ciendzielski;

  17. mjr Ossowski - dowódca “Legii Oficerskiej”;

  18. płk Oziewicz - w Sztabie OW “Wilno”;

  19. oficer Szczęsny Zawadski - batalion zapas. 6 pp leg.;

  20. por. Barancewicz - dowódca 20 baterii art. plot., z którą wyszedł z Wilna wraz z grupą płka K. Rybickiego;

  21. por. Zdzisław Bałachowicz, syn gen. St. Bułak - Bałachowicza;

  22. rtm. Konstanty Anton - dowódca 8 szw. KOP Krasne z pułkuu KOP “Wilejka

  23. Płk “Siedlecki- nieznana funkcja w dniach 01.09 - 18.09; w Zawiasach 19.09 tworzył oddział do dalszej walki z sowietami, a od dnia 20 września w Grodnie; ...kim byl? Moze krewnym Stankiewiczow z Siedleckiego, a z ktorych byl Gustaw Stankiewicz...  

  24. kpt. Wiatrowski - dowódca 14 kmk, w Zawiasach dnia 19.09 rano

  25. ppłk st. spocz. Adam Sielicki - w domu nad jez. Narocz, gdzie zginął

  26. dwaj pułkownicy o nieznanych przydziałach: podpułkownik Obtułowicz - przeciwny oddaniu Wilna, w Sztabie OW “Wilno” oraz  

  27. podpułkownik Grad - Suniński vel Grad - Soniński - j.w

WIECZOREM 17.09

Juz rano 17 wrzesnia, wg pamiętnikow Juliusza Rómmla, tenze general toczy rozmowy w Warszawie z pracownikiem ambasady Zwiazku Sowieckiego, który informuje go, na kilkanascie godzin przed przekroczeniem przez Najwyzsze Dowodztwo granicy rumuńskiej, że

Marszalek Edward Rydz - Smigly nie jest już Wodzem Naczelnym i że jest nim gen. Sikorski

Bylo to na 11 dni naprzod, bowiem Sikorski stanąl oficjalnie na czele rządu dnia 30 wrzesnia, a na czele Wojska Polskiego w Paryzu dnia 28 września 1939 r. - czy pobyt Sikorskiego w Zbarazu lub w Trembowli dal Sowietom taką wiedze? Wg prof. Jerzego Łojka „Juliusz Rómmel dopuścił się ogromnego występku przeciwko swoim obowiązkom żołnierza i obywatela RP, zasługując na stanięcie przed sądem wojskowym (...)". Gen. Rómmel bowiem w agresji sowieckiej widzial "zamaskowany manewr przyszłego sprzymierzeńca". W Warszawie na posiedzeniu sztabu armii Rómmla w dniu 17 wrzesnia w godzinach poludniowych dyskutowano kto ma podpisac kapitulacje i z kim: z Niemcami czy z Sowietami; wtedy tez doszlo do ostrych spięć między częścią oficerów, a m.in. Starzyńskim i pulkownikiem Arciszewskim, bowiem ci oficerowie sprzeciwili się powołaniu nowego rządu z generalem Rómmlem jako premierem oraz traktowaniu Sowietow jako sprzymierzencow (sily antyrządowe zdolaly powolac tylko tzw. Komitet Obywatelski). 

Mimo tego popoludniem 17 wrzesnia nastąpila próba przejęcia przez gen. Rómmla władzy w Polsce, bowiem Rómmel chciał się porozumiec z Sowietami, i to tuż po przekroczeniu przez Armie Czerwoną granicy. 

Rómmel przesyla oddziałom polskim (np. Kleebergowi w nocy 17 na 18 wrzesnia) znajdującym się nad wschodnią granicą dyrektywę, by nie stawiały oporu i uzurpuje sobie już wówczas władze najwyższą (a prawo owczesne mowilo: "Kto idzie na reke wladzy obcego kraju, ktory dokonuje zbrojnej napasci na Polske, podlega karze do 15 lat wiezienia"; ponownie wyjasniam tutaj, ze Naczelny Wodz Marszalek Edward Rydz Smigly wydal dla czesci Wojska Polskiego przejsciowa dyrektywe, aby rozpoczynac dzialania bojowe dopiero po zaatakowaniu przez wroga, po probie rozbrajania lub po sowieckiej odmowie przepuszczenia nas ku granicy), a robi to po konferencji z jednym z członków ambasady sowieckiej i na podstawie jego oświadczeń wydaje wspomniany rozkaz (po 1945 roku gen. Rómmel zostaje doradcą marszałka Roli-Żymierskiego do spraw szkolenia; Zymierski od wczesnych lat 30-tych w Berlinie byl agentem sowieckiego GRU, o czym opublikowano dokument). 

§

Do wieczora tego dnia, w Lidzie był ”szkielet szkoleniowy” 77 pp. Swianiewicz podaje, że w Lidzie były “kadry 77 i 85 pp”,  do których po 13.09 odesłano z Garwolina sztandar tego ostatniego pułku. Było też w tym momencie 350  uzbrojonych  żołnierzy z kompanii zapasowej 77 pp (Liszewski, s. 49, wyd. bezdebitowe). "Tegoż dnia pod wieczór wszyscy  wojskowi otrzymali  trzymiesięczne pobory i  rozkaz rozproszenia się, otworzono też magazyn z ubraniami cywilnymi, żeby  chętni żołnierze  mogli się przebrać po cywilnemu. Natomiast oficerowie, podoficerowie i  niektórzy szeregowcy  zorganizowali się , zabrali  najlepszą broń i ruszyli w kierunku zachodnim, z myślą połączenia się z innymi oddziałami  polskimi" (wg p. Pawlaka  Jana z USA, czytelnika chicagowskiego “Dziennika Związkowego”, będącego wojskowym w Lidzie w 1939 roku).  Wiadomo, że “resztka rzutu kołowego 5 Pułku Lotniczego” z Lidy, dojechała do wsi Wawiórka o 23 km na zachód od Lidy, chyba w południe 17  września. Lotnicy ci pozniej dotarli do Grodna, gdzie uczestniczyli w walkach z sowietami. Na lotnisku w Lidzie pozostały  stare 23  awionetki, a w mieście 2 tysiące nieuzbrojonych rezerwistów. Stawiam hipotezę, że resztka komp. zapas. 77  pppóźnym  wieczorem 17 września, napotkała podczas marszu z Lidy (tego brak we wspomnieniach), kompanię zapas. (w tym  podchorążych) 85 pp. Zawrócili do miasta. Była już noc 17/18.09, jak opisał Umiastowski. Może z nimi zawrócili lotnicy. Spotkamy się z nimi (jechali ciężarówkami) pod Oranami, skąd dopiero mogli się dostać do Grodna. W koszarach musiała być jeszcze nocą 17/18.09 nieznana grupa likwidująca dokumentację garnizonu (świadkami tego zdarzenia była moja  rodzina). Zasadnicza część  OZ  19 DP, dnia 15.09 przejechała z Lidy do Wilna; prawdopodobnie dnia 16.09 w Wilnie a na noc  16/17.09  przejechali  eszelonami do OranPonadto dnia 17 września sformowano w Wilnie eszelon z artylerią na lawetach. Tak wiec od nocy 16/17  września do rana  20 września Ośr.  Zapas. 19 DP był na stacji w Oranach, oczekując na wspomniane grupy, jakie wyszły z Lidy w nocy 17/18  września. 

Wieczorem 17.09 gen. Olszyna - Wilczyński dociera do Grodna. Wiadomo, że dnia  17.09 Olszyna - Wilczyński załamał się nerwowo. Od razu wydaje rozkaz dla Grodna do demobilizacji. Jest wtedy późny wieczór 17 września. Jest z nim “ścisły  Sztab”.  Prawdopodobnie w Grodnie czekały na Olszynę rozkazy z Warszawy

Nocą 17/18 września

Nocą, garnizon “Dzisnaw Hermanowiczach, a o 12 km na południe od niego jest cały 2 - batalionowy pułk KOP  “Głębokie”. Stoi na noclegu w m. Łużki. Batalion “Podświlepozostawił daleko na południe od siebie sowiecką Brygadę  Czołgów pędzącą na zachód. Podobnie odskoczono od sow. 5 DStrzelców. Ogólny kierunek wycofywania określała jednak  granica Łotwy. 

Już nocą 17/18.09 płk Kozaryn - Okulicz z Wilna, rozkazał opuścić Wilno grupie oficerów wywiadu (Liszewski, s. 275), którzy  mieli dostać się takze na Łotwę. Sądzę, że był tam też płk E. Perkowicz, który udał się koleją do swojej półbrygady ON  “Dzisna”. Jescze wieczorem 17.09 płk Perkowicz z ppłk Bobiatyńskim prowadzili rozmowy, aby dowodzenie nad Wilnem  przejął płk Kazimierz Rybicki. Chciano odsunąć od dowodzenia grupę związaną z płk Okuliczem - Kozarynem i  Ekspozyturą DOK III w Wilnie. Nocą 17/18.09, do Wilna przesunięto baon “Orany”. 

W Grodnie, rozkaz demobilizacji wykonuje płk Adamowicz. Jeszcze w tym momencie nie jest znana rola płka  dyplomowanego Bohdana Hulewicza, choć dowodził "Obszarem Warownym Grodno". Wiadomo (zob. Zawilski, II-gi tom, s.  51), że B. Hulewicz dowodził też ”trzypułkową grupą grodzieńską”, która po południu 12.09 i w nocy 12/13.09 wyładowała  się na Podzamczu (we Lwowie), a częścią pod Lwowem. 

Umiastowski pisze, że pulkownik Blumski był w Lidzie nocą 17/18 września. Jeszcze przed świtem 18.09 całość uzbrojonych grup z 19  DP opuściła Lidę, kierując się na północ, a z nimi wielu cywilów; sprzęt z lotniska wywieziono do godzin południowych 18  września, także na północ, co opisał Umiastowski. Pociąg ewakuacyjny z Wołkowyska, który w nocy 17/18.09  przejechał przez Lidę (!), zdołał przed świtem 18.09 dojechać do stacji Stasiły i tutaj się zatrzymał, a do Wilna było 50 km  w kierunku północnym. Dopiero rankiem tego dnia ruszy ze Stasił do Wilna, ale losy w Wilnie nie są znane. Wieczorem 17  września oficerom wywiadu w Wilnie wydano rozkaz udania się koleją na Łotwę. W nocy 17/18.09  PERKOWICZ i ci  oficerowie pojechali w kierunku Święcian i Łotwy. Rozkaz wydał pułkownik dyplomowany dypl.  OKULICZ - KOZARYN,  szef ekspozytury DOK III w Wilnie. Niektóre oddziały piesze opuściły Wilno późnym  wieczorem 17 września i przekroczyły granicę Litwy, m.in. w rejonie stacji Zawiasy. Wiadomo o eszelonie, który w nocy  17/18.09 przejściowo przejechał na litewską stację W’jewje


18 września ok. godz. 04.00 rano 

Na bazie depeszy z Warszawy - zawierającej instrukcje gen. Stachiewicza wyslane z  Przedmoscia Rumunskiego po ataku sowieckim - rozkazującej dalszy przemarsz na Pokucie OK IX w Pinsku na Polesiu wydał swoją instrukcję szczegolową instrukcja nr  2 dowódcy OK nr IX  (...) z dnia 18.09 do dowódców w sprawie przygotowania oddziałów do przemarszu (wg  MiD WiH,  II/1/235).

General Kleeberg  nie wydal zakazu walki z sowietami, mimo depeszy Rómmla z godz.  01.00 / 01.07 w nocy 17 / 18.09. Wiadomo,  że KOP miał rozkazy do walki z sowietami w celu nie przepuszczenia agresora przez granicę (inf. z godz. 06.00 rano dnia 17.09 z Dawidgródka do Pińska). 

Trzy nowoczesne bombowce “Łosie” stojące na lądowisku na zachód od Pińska mają odlecieć na  Łotwę, a rozkaz obejmuje tez pluton łączn. nr 9 i 24 Esk. Rozpoznawczą

Kleeberg poleca "ubezpieczenia bojowe" wystawić od strony broni pancernej sowietów. Przywrócić dyscyplinę i zaprowadzić sądownictwo doraźne. Marsz ma być  kontynuowany nocami, wobec sowieckiej przewagi w powietrzu spowodowanej przez ewakuacje calego naszego lotnictwa za granice. Uzbrojenie pobierać na zapas, aby tworzyć dodatkowe bataliony. Tego dnia dysponowal on siłą 20 batalionów piechoty, 10 dział polowych i kilkunastoma przeciwpancernymi; plus "Kobryń” płk Adama Eplera, w sile 7 batalionów, 10 dział oraz 4 działa ppanc. w rejonie Kobrynia; ponadto na Polesiu Wołyńskim w garnizonach i ośrodkach zapasowych bylo "30 batalionów, 40 dział polowych, kilkanaście ppanc., 11 czołgów i 3 pociągi pancerne". Ponadto KOP gen. Orlik - Ruckemana mial 16 batalionów piechoty, w tym jeden batalion saperów, a takze 7 szwadronow kawalerii oraz 14 dział. Podaje sie tez, ze Kleeberg lacznie dnia 17 wrzesnia 1939 roku mial 61 dzialek ppanc. Kleeberg zakłada dotarcie tymi 73-ma batalionami do Rumunii w trzech grupach: 

I grupa idzie przez Dywin - Kamień Koszyrski - Powórsk - Mielnicę - lotnisko w Wielicku - Łuck - Brody. Obejmuje  Podlaską BK i DP “Kobryń Eplera

II grupa idzie przez Kamień Koszyrski - Maniewicze (stacja kolejowa), Koziki (chyba Kołki), Ołykę - Dubno - Poczajów (już za  Krzemieńcem, a więc zakładano 170 km marsz). Obejmuje Zgrupowania “Drohiczyn” i “Jasiołda” / "Jasiodla" oraz OZ-ty. 

III grupa idzie przez Horodno - Stepan - Goroźne - Wiśniowiec. Obejmuje KOP i Flotę Rzeczną. Te oddzialy miały  walczyć z sowietami

Dnia 22 września sily Kleeberga powiekszono w rejonie Maloryta o jednostki ppłka Ottokara Brzozy-Brzeziny, który je zreorganizowal pozniej jako 50 Dywizje Piechoty “Brzoza”. 

W Kowlu - na stacji i pod miastem w skladnicy - byly ogromne zapasy amunicji, ktore czekaly na te okolo  50.000 zolnierzy; sklady amunicji byly takze w Kamieniu Koszyrskim, Pniewo i Lubieszowie, a ponadto zywnosc w Rudce. Wg "PSZ", t.1, cz. 2: os ewentualnego odwrotu na poludniowy - wschod byla przygotowana przed wojną, m.in. zapasy amunicji ze skladnic pokojowych Naczelnego Wodza oraz dyslokacja szpitali polowych. 

Jednak dnia 22 - 23 wrzesnia czesc jednostek polskich w Kowlu ogarnela "demoralizacja". 

Tydzien pozniej do Kleeberga dolaczyla Dyw. Kawalerii "Zaza". 

W/w instrukcja ulegla szybko zmianie, gdy późnym wieczorem 18 września gen.  Kleeberg otrzymał kolejny rozkaz Naczelnego Wodza z Kut, gdzie stal II rzut Sztabu Glownego wraz z generalem Waclawem Stachiewiczem, mającym uprawnienia do wydawania rozkazow w imieniu Naczelnego Wodza; general Franciszek Kleeberg postanowił teraz skoncentrować podległe sobie oddziały w rejonie na zachód od Kowla, a po zajeciu Kowla zamierzał wyruszyć w kierunku granicy rumuńskiej i zgodnie z otrzymanym rozkazem internowac zolnierzy. 

Drugi rzut Sztabu Glownego wycofal sie z Kut do rumunskiej Wyznicy wieczorem 18 wrzesnia, bez Szefa Sztabu Glownego generala Waclawa Stachiewicza; "rzut krajowy" II-ego Oddziału Sztabu Naczelnego Wodza, ktory jeszcze dnia 18 wrzesnia 1939 roku liczył ok. 700 oficerów, internowal się w Rumunii wlasnie tego dnia. Switem 18 wrzesnia, wraz z Marszalkiem Edwardem Rydzem Smiglym, przejezdza rzeke Czeremosz I rzut Sztabu Glownego Naczelnego Wodza. II rzut Sztabu Glownego dopiero o godzinie 06.00 rano dnia 18 wrzesnia przyjechal do Kut nad rumunską granice, a jeszcze w nocy 17 na 18 wrzesnia general Stachiewicz wraz z tym II-gim rzutem Sztabu, sprawowal dowodzenie w imieniu Marszalka Rydza Smiglego, z Kolomyi. Rano 18 wrzesnia Stachiewicz z Kut nawiązal lącznosc z Naczelnym Wodzem pozostajacym w rumunskiej Wyznicy. Tutaj od 00.30 w nocy 17 na 18 wrzesnia 1939 roku byl nadal Premier general Felicjan Slawoj Skladkowski, a Marszalek Rydz Smigly od godziny 04.30 switem dnia 18 wrzesnia 1939 roku. Premier i Naczelny Wodz opuscili Wyznice w drodze do Czerniowiec okolo godziny 10.00 rano dnia 18 wrzesnia. Z Rumunii wyslano dnia 18 wrzesnia samolot z rozkazami Naczelnego Wodza dla generala Czumy w Warszawie. Dnia 18 wrzesnia II-gi rzut Sztabu Glownego z Kut do godzin poludniowych, nawiazal lącznosc z Wilnem i Grodnem wydając rozkazy do obrony przed Armią Czerwoną. Nawiązano lącznosc z poselstwem w Kownie, wydając rozkazy do obrony Wilna przed sowietami. O godzinie 08.00 rano dnia 18 wrzesnia z Kut dolecial do miejsca postoju generala Kazimierza Sosnkowskiego, samolot z rozkazem "ciezarkowym" - tym razem Sosnkowski wystawil znaki rozpoznawcze dla samolotow Naczelnego Dowodztwa, chociaz mial dobrą lącznosc lotniczą ze Lwowem w dniach 15 i 16 wrzesnia, a radiową z Piskorem w dniu 16 wrzesnia. W nocy 18 na 19 wrzesnia 1939 roku general Stachiewicz mial nadal lącznosc z generalem Dembinskim w Stryju na bylym Przedmosciu Rumunskim. Jeszcze 19 wrzesnia wyslalismy samolot rozpoznawczy nad rzeke Zbrucz. Zas KOP generala Ruckemanna Orlika mial dnia 19 wrzesnia 1939 roku lącznosc ze Sztabem Glownym takze posrednio poprzez lącznosc osobistą z generalem Franciszkiem Kleebergiem. Dnia 20 wrzesnia Szef Sztabu Glownego general Waclaw Stachiewicz przeszedl rzeke Czeremosz i natychmiast skontaktowal sie telefonicznie z Czerniowiec, z Marszalkiem Edwardem Rydzem Smiglym, internowanym juz w Rumunii dnia 19 wrzesnia 1939 roku. Dnia 20 wrzesnia Naczelny Wodz wydaje rozkaz do zolnierzy w Kraju i w Rumunii, ktorego tresc mogla zostac w Bukareszcie zmieniona. Dnia 21 wrzesnia Sztab Glowny wydaje dyrektywe, ze glownym wrogiem Panstwa Polskiego pozostaje Zwiazek Sowiecki. Zas tego samego dnia 21 wrzesnia nasz attachat wojskowy z Bukaresztu wypowiada posluszenstwo Szefowi Sztabu generalowi Stachiewiczowi pozostającemu nadal w Czerniowcach. Tego tez dnia 21 wrzesnia z Rumunii, poprzez Przedmoscie Rumunskie, pod Zamosc, dolatuje samolot z pulkownikiem Wiatrem mającym rozkazy Naczelnego Wodza dla generala Dąb Biernackiego. Dnia 24 wrzesnia general Waclaw Stachiewicz przestaje pelnic funkcje Szefa Sztabu Glownego Naczelnego Wodza. Mimo tego udaje sie dnia 26 wrzesnia wyslac rozkazy Naczelnego Wodza dla Warszawy i Modlina drogą lotniczą z Bukaresztu, mimo zablokowania w Paryzu takich rozkazow dla Stolicy tez w dniu 26 wrzesnia 1939 roku i mimo nie przyjecia tych rozkazow przez generala Rommla w Warszawie poznym wieczorem 26 wrzesnia

Przed południem 18 września 

Gen. Olszyna - Wilczyński rankiem (?) 18.09, wysłał do Wilna rozkaz o demobilizacji. Następnie (?) odbyła się rozmowa Hughesem, między Olszyną a płk Kozarynem - Okuliczem, o godz. 09.00. Liszewski pisze, że płk Kozaryn -  Okulicz namówił szefa DOK III w Grodnie na ewakuację na Litwę. Liszewski pisze, że Olszyna - w wyniku tej rozmowy -  nie wydał dla Wilna rozkazu do demobilizacji, ani też tego nie próbował wobec KOP-u. Wiadomo, że dnia 18.09  wystąpiły tarcia między szefostwem Obszaru Warownego “Wilno”, a Ekspozyturą DOK III. O godz. 10.00 Kozaryn -  Okulicz wydaje rozkaz do ewakuacji dla KOP i dla garnizonu wileńskiego.

Okulicz wydał rozkaz, że “z sowietami nie jesteśmy w stanie wojny”, ale wbrew temu sama agresja sowiecka byla deklaracją wojny z Polską. 


Wiemy też, że okolo 10.00 dnia 18.09 z Grodna do Mostów nad Niemnem zatelefonował szef Sztabu DOK III, płk dyplomowany Benedykt Chłusewicz i wydał w imieniu gen. Olszyny, rozkaz dla gen. Przeździeckiego, aby “nie wszczynać  walk z sowietami” (
Liszewski, s. 276). Chłusewicz kazał też “całkowicie zdemobilizować” GO “Wołkowysk”. Przeździecki  zażądał rozkazu na piśmie. W godzinach przedpołudniowych 18 września płk dyplomowany Hulewicz “zbuntował” się  przeciwko “dywersyjnej” robocie Olszyny i przejął (około godz. 11.00 / 12.00) dowodzenie nad garnizonem w Grodnie. Było to wynikiem odebrania w Grodnie rozkazów gen. Stachiewicza z Kut do obrony Grodna i Wilna oraz reprymendy Przeździeckiego udzielonej telefonicznie płk Adamowiczowi chcącemu wykonywać rozkaz o “demobilizacji”.

Rozkazy Stachiewicza z Kut odebrano ok. godz. 11.00, dnia 18  września w Grodnie

18 września przyleciał z Rumunii do Warszawy mjr Wyrwicki, który przywiózł rozkazy Naczelnego Wodza dla Dowództwa Obrony Stolicy. Następnie latal kilka razy do oblężonego Modlina

Dla Wilna rozkaz (instrukcja z Kut) nadszedł chwilę po 12.00 tego dnia.  Wcześniej już taki rozkaz miało Grodno oraz gen. Kleeberg w Pińsku, który miał maszerwować na Pokucie broniąc się przed bronią  pancerną sowietów i przywracając dyscyplinę (ok. godz. 04.00)

Dnia 18 wrzesnia świtem, wspomniany eszelon z artyleria na lawetach, zawrócił przez LANDWARÓW do stacji RUDZISZKI, a  stąd do ORAN; na noc 18/19.09 zawrócono jeszcze raz z Oran do Rudziszek

Komp. zapas. 85 p.p. z Umiastowskim, już między Bastunami, a Ejszyszkami (po południu dnia 18 września)  spodziewała  się  sowieckich czołgów i wystawiła ubezpieczenia. Na lotnisku polowym pod Bastunami stał jeszcze jeden  “Karaś”, którego podpalono popołudniem 18 września, aby nie dostał się w ręce sowieckie. Działa plot. i sprzęt lotniczy z  Lidy wywieziono w stronę Wilna do południa 18 września (interpretuję Umiastowskiego, s. 12). Ejszyszki opuścili świtem (?dnia 19 września (s. 12). Sowieci rozrzucali ulotki z samolotów, a radiostacja wileńska już w rękach sowieckich nadawała kłamliwe komunikaty, że sowieci idą nam na pomoc. Dnia 19 września wieczorem nadal szli z Ejszyszek na Orany (traktem 30 km na zachód). Docierali tutaj pierwsi uciekinierzy z Wilna i opowiadali o walkach z sowietami i o czołgach strzelających do wszystkiego co się ruszało  (wg Umiastowskiego, s. 13); w nocy (?) 19/20 września dotarli do stacji Orany, gdzie dowodził płk Blumski. Umiastowski pisze, że Blumski był w Lidzie nocą 17/18 września, ale należałoby to zweryfikować. “20 września z Oran  pojechaliśmy pociągiem do Grodna”; 20 września Umiastowski widział, jak w Grodnie zniszczono oddział kilkunastu sowieckich czołgów różnych rozmiarów, które wjechały w głąb miasta. Podczas wyładowywania się eszelonu z Umiastowskim w Grodnie, nadleciały dwa samoloty sowieckie i rozrzucały ulotki. Ulotki zawierały “mowę Mołotowa” (s. 13). 

W Wilnie o godz. 11.00 dnia 18 września podpułkownik Tadeusz Podwysocki wraca od płka Okulicza z rozkazem dla swojego Sztabu. Tutaj ppłk-ownicy Pawlik, Grad - Soniński i Obtułowicz określili rozkaz Okulicza “zdradą (godz. 11.30 - 12.00). 

Wg mnie, po zażądaniu rozkazu na piśmie przez Przeździeckiego, gen. Olszyna - Wilczyński zdecydował się jechać z Grodna do Mostów (11.00 - 14.00). Dojechał w takim razie po południu 18 września do Mostów nad Niemnem. Po drodze, jak piszą autorzy, zadzwonił (12.00) ponownie do Wilna, do swojego zastępcy płka Kozaryna - Okulicza i wydal “rozkaz  unikania walki z sowietami, cofać się i ewentualnie przechodzić na Litwę i Łotwę”. 

Mimo tego prezydent miasta Grodna i część administracji państwowej wyjechali wieczorem 18 września z Grodna do Sopoćkiń. Wywołało to w  nocy 18/19.09 “rozruchy” komunistyczne. Zostały one uśmierzone, a władzę w mieście przejął w nocy 18/19.09 wiceprezydent Sawicki

Po południu 18 września 

Ok. 13.00 dnia 18.09 płk Kazimierz Rybicki w Wilnie, jedzie z kwatery Obszaru Warownego “Wilno” do Okulicza, celem wyjaśnienia rozkazu wydanego dla podpułkownika Podwysockiego (“do ewakuacji na Litwę”). Płk Okulicz odmawia rozmowy z Rybickim. W godzinach 12.00 - 14.00, w Wilnie “dwójka” ogłasza radiostacją fałszywe informacje o wycofywaniu się sowietów.

O godz. 14.30 Okulicz wydaje rozkaz wstrzymania przygotowań do ewakuacji Wilna. Ma to obowiązywać do 18.00. Czekano bowiem na informacje o charakterze bolszewickiego “wkroczeniu”. Wg Liszewskiego istniała łączność między GO “Wołkowysk” a Wilnem. Dnia 18.09 (ok. godz. 12.30 - 14.00) Wilno poinformowało gen. Przeździeckiego o “zaniechaniu idei obrony tego miasta”, w związku z rozkazem Olszyny - Wilczyńskiego dla Ekspozytury OK III w Wilnie. Wydaje się, że połączenie telefoniczne Przeździeckiego z Wilnem spowodowało o 14.30 wstrzymanie przez Okulicza - Kozaryna destrukcyjnych przygotowań do ewakuacji miasta.

Ok. 14.00 dnia 18 września gen. Olszyna przybywa do Mostów do Sztabu gen. Przeździeckiego. Ok. 14.00 -  15.00,  doszło w Mostach do rozmowy Przeździeckiego z Olszyną - Wilczyńskim. Olszyna, wg Liszewskiego, dał  Przeździeckiemu “wykrętną odpowiedź” dlaczego ma demobilizować wojsko. Olszyna zmienił nazwę swojej decyzji i kazał traktować ją jako “radę dowódcy”, a nie rozkaz. Ostatecznie gen. Przeździecki “nie przyjął” ani rad, ani rozkazów gen. Olszyny -  Wilczyńskiego, jednak zaniechał ok. godz. 16.00 dnia 18 września, marszu GO “Wołkowysk” z Mostów nad Niemnem w kierunku Wilna. Skierowano się na Grodno. W Wilnie o 17.10 nadchodzi meldunek od dowódcy odcinka południowego, że czołgi sowieckie są na przedpolu Wilna. Pyta się, “czy ma je zwalczać ?”. O godz. 17.20 Okulicz każe “strzelać” do sowieckich czołgów. O 17.25 dowódca odcinka  południowego melduje, że zgodnie z poprzednim rozkazem przepuścił przez swoje linie osiem czołgów sowieckich. Godz.  17.30, wydano rozkaz zwalczenia wszystkich czołgów sowieckich siłą odwodów wileńskich (w tym tych czołgów, które zostały  przepuszczone do miasta). Nie wiemy co robił Olszyna - Wilczyński po 16.00 dnia 18 września. Wiadomo, że jeden pułk kawalerii poszedł z Mostów na północ (110 p.uł.) w nocy 18/19.09, co oznacza, że byli (może ?) dowódcy nadal chcący walczyć o Wilno. 

Wiadomo, że Przeździecki zatelefonował do Grodna i “zwymyślał telefonicznie płk Adamowicza” za wykonywanie rozkazu  demobilizacji. Ta reprymenda miała zapewne miejsce, gdy już Olszyna wyjechał z Grodna w celu dotarcia do m.p.  Przeździeckiego w Mostach nad Niemnem (ok. godz. 12.00 dnia 18.09). Dowodzenie od ok. godz. 11.00 / 12.00 przejął płk   dyplomowany Bohdan Hulewicz. Hulewicz rozpoczął przygotowania do obrony przeciwpancernej. 

Wieczorem 18 września 

Wieczorem w Wilnie na wieść o ewakuacji samobójstwa popełniła grupa oficerów: płk Aleksandrowicz i jego syn, kpt. Kuszelewski (czy to kpt. Kuszel z 1920 roku organizujący w Słonimiu białoruskie bataliony ?), kpt. Ciendzielski i inni.

Ok. 17.50 Okulicz wydaje ostateczny rozkaz “pełnego odwrotu” z Wilna. Okulicz wysyła podpułkownika Podwysockiego  do sowieckich tankistów z “żądaniem wycofania się sowietów z miasta”. Ok. 18.10 Okulicz opuszcza Wilno. Ok. 18.30 płk  K. Rybicki wraz z ppłk Ignacym Bobrowskim opuszcza Wilno z zamiarem udania się do półbrygady ON, którą dowodził Bobrowski. Zatory w Wilnie spowodowały, że nie dotarli do ON. Godz. 18.30 - szef Sztabu OW “Wilno” dostaje telefon od podpułkownika inż. Głazka, dyr. PKP w Wilnie, z żądaniem posła RP w Kownie Charwata, aby Wilna bronić. Mjr Romiszowski telefonuje więc do podpułkownika KOP Kardaszewicza. Kardaszewicz odmawia przejęcia dowodzenia Wilnem. Podwysocki wraca od sowietów do Wilna o godz. 19.00 (wg Liszewskiego). Podwysocki i mjr dyplomowany Romiszowski podejmują decyzję o obronie Wilna. Jest 19.15. Do 19.45 zawiadomiono oddziały o wstrzymaniu odwrotu z Wilna! Jednak chwilę przedtem nadeszły meldunki, że sieć łączności została właśnie rozebrana oraz, że Sztab OW “Wilno” i Kwatera Główna wyjechały z Wilna. Poinformowano też Podwysockiego, że KOP pozostawił w straży tylnej tylko jeden batalion będący w walce z sowietami.

20.30 - ostateczna decyzja Podwysockiego o opuszczeniu Wilna.

W nocy 18 / 19 wrzesnia w RKU Wilno zebrało się kilkuset ochotników chcących walczyć! Nieznany oficer tłumaczył beznadziejność sytuacji! 

LIDA 

Garnizon w tym miescie sowieci “zlikwidowali” niespodziewanym "atakiem". Wzięli do niewoli “2 tysiące jeńców i 23 samoloty, ponad dwa i pół tysiąca sztuk różnego uzbrojenia, zatrzymano pociąg z szykującymi się do ucieczki ziemianami i kupcami, wywożacymi złoto” (“Prawda”, 05 października 1939). Lidę zajmowała grupa komandira Seliukowa (w południe?) dnia 18 września. 

Grodno 

W mieście powstaje w nocy 18/19.09 chaos. Mimo opuszczenia miasta przez prezydenta miasta, dowodzenie całością  obrony Grodna przejmuje WICEPREZYDENT Roman Sawicki. Trwają intensywne przygotowania do walki z sowietami;  szykowano butelki z  benzyną, kopano rowy przeciwczołgowe, WZNOSZONO BARYKADY, wydawano broń i amunicję  ochotnikom. Zlikwidowano w Grodnie sowiecką dywersję, która została zaskoczona naszą decyzją do obrony miasta. Sprawami wojskowymi kierował od godzin przedpołudniowych dnia 18 września płk dyplomowany BOHDAN HULEWICZ; przygotowano broń przeciwpancerną. 

Specjalny eszelon z artyleria na noc 18/19.09 zawrócil jeszcze raz z Oran do Rudziszek

Daleko na poludniowym krancu Polski, w rejonie Zaglebia Naftowego i na poludnie od miasteczka Stryj,  general Dembiński do nocy 18  na 19  września ma kontakt z Szefem Sztabu generałem  Stachiewiczem, który tejże nocy organizował w Kutach  Przedmoście "Czeremosz"


DNIA 19 WRZEŚNIA 

Świtem 19.09 płk K. Rybicki wraz z ppłk I. Bobrowskim opuścili Landwarów. Podporządkowali sobie por. Barancewicza z baterią armat, 100 ułanów i zmotoryzowanych lotników z Lidy kpta Wiłkojcia. Cały 19.09 i 20.09 przedzierali się polnymi drogami (przez Zawiasy) do Oran, mając na karku sowieckie czołgi.

Rankiem 19.09 Olszyna wrócił do Grodna. “Dnia 19.IX po paru godzinach w Grodnie i wydaniu szeregu zarządzeń w  Komendzie Placu - gen. wyjechał i zatrzymał się w m. Teolin (1 km przed m. Sopoćkinie).” Noc 19/20.09 pod Sopoćkiniami, gdzie jest tez dnia 20 wrzesnia oraz 20/21.09 i 21.09 a takze spedzi tutaj noc 21/22.09

Wydaje sie, że wojska zapasowe z Lidy wieczorem 18.09 doszły do Ejszyszek (rodzina K. doszła do Bieniakoń, a dziadek z Ejszyszek w nocy 18/19.09 pojechał szosą do Landwarowa (przez Puszczę Rudnicką), gdzie prawdopodobnie spotkał  podpułkownika Bobrowskiego i płka Rybickiego?).  

Dnia 19.09 około godz. 05.00 uformowano w Zawiasach grupę płka "Siedleckiego", chcącego dalej walczyć z   sowietami (wg książki P. Zarzyckiego, “2 batalion mostów kolejowych”, wyd. Pruszków 1994, s. 26). W tym samym momencie  przybywają (wieczorem 18 września wyjechali z Wilna i noc 18/19.09 spędzili w nieznanym miejscu, chyba w Landwarowie) do Zawias  podpułkownik I. Bobrowski (1918 dowborczyk, 1921 -1924 jest w Zw. Bezp. Kraju wraz z W. Pileckim i Galinatem, w Nowych  Święcianach) i płk K. Rybicki (zdobywca Wilna w październiku 1920 roku). 

Dnia 19.09 Orany, z kierunku Ejszyszek, zaatakowali sowieci, najprawdopodobniej siłą batalionu czołgów. Było to   chyba  wieczorem 19.09 bowiem wcześniej właśnie dotarła do Oran grupa z 85 pp, z Umiastowskim, uchodząc z Ejszyszek! 

Po dwoch dniach rebelii komunistycznej w miasteczku Skidel stlumilismy ją zbrojnie w dniu 19 września 1939 r.; "podobne rewolty  zorganizowano także w  innych miejscowościach: Jeziory, Łunna, Wiercieliszki, Wielka Brzostowica, Ostryna, Dubno, Dereczyn, Zelwa, Motol,  Wołpa, Janów Poleski, Kobryń,  Byteń,  Horodec, Drohiczyn Poleski i w samym Grodnie". 


DNIA 20 WRZEŚNIA 

"Siedlecki" dnia 19 wrzesnia z Zawias przemieszcza sie z oddzialem do Rudziszek, gdzie stal tez noca 18 na 19 wrzesnia eszelon z artyleria, a potem dojeżdża eszelonem do Oran wczesnym rankiem 20 września, a następnie tego dnia 20 września  ok. godz. 10.00 do GRODNA. Płk "Siedlecki" objął dowodzenie miastem na ponad 14 godzin!! Przedtem dowodził  płk  Adamowicz, wiceprezydent miasta Roman Sawicki i płk dyplomowany Bohdan Hulewicz (tenże od wieczora 12.09 do ok.  13.09 (?) we Lwowie z trzypułkową grupą ”grodzieńską”, a od godz. ok. 11.00/12.00 dnia 18 września przejmuje dowodzenie w Grodnie  prawdopodobnie na rozkaz gen. “dwójki” Przeździeckiego)

Pulk KOP "Wilejka" dnia 20 wrzesnia toczy boj z radziecką brygadą pancerną nad Jeziorem Swir


WILEŃSZCZYZNA NOCĄ 

20/21 WRZEŚNIA 1939 ROKU 

W nocy: 22 Br. Cz. stoi w Nowej Wilejce. Rozbraja “drobne grupy polskich wojsk i gromadziła zdobycze”. Grupa sow. kpta  Simaczenko zdobyła dwa działa 105 mm, 14 koni i jeden samochód z amunicją! 

GRODNO: do miasta w nocy weszły 101 p.uł. i 102 p.uł. (zapasowe), a szwadron ze 102 p.uł. dokonał jeszcze tej nocy  wypadu za Niemen po moście kolejowym. Inne pułki kawalerii: 103 spieszony szwolażerow i 110 p.uł. - ominęły Grodno i  poszły na północ, do przeprawy przez Niemen w Hoży

godz. 24.00 

Po pułkowniku Piotrze "Siedleckim" vel "Siedleckim" od polnocy lub przed switem 21 wrzesnia na czele obrony Grodna staje gen. Wacław Przeździecki. Uwaga: jest to ten sam płk Siedlecki, który świtem 19.09 organizował oddział do walki z sowietami na odległej stacji Zawiasy! Brak  jest informacji i to od nocy 20/21.09 (chociaż Grzelak w książce wydanej w 2002 roku pisze, że Siedlecki przekazał  dowodzenie Grodnem w dniu 21 września) o dalszych losach płka Siedleckiego! Nie ma go w Armii  Andersa we Włoszech, nie ma go też w stratach w “Katyniu”. Nie byl on dowodcą liniowym. Podobnie od południa 21  września będzie brak danych o płku Adamowiczu, który dotarł w tym momencie z 1000-osobową grupą z Grodna do Naumowicz. Wydawało się, że Grodno będzie bronić się kilka dni. Przygotowaliśmy linie okopów nad Niemnem! Umocniono fabrykę papierosów! Domy przy moście zostały zamienione w punkty oporu. Nawet sowieci meldowali o późniejszej obronie w domach przy moście oraz w “gniazdach oporu (...) w samym mieście”. Pojawiają się takie nazwiska, jak: mjr Glinka i mjr Serafin. Ppor.  Głuski odbił w nocy 20/21.09 most kolejowy. Nie wiemy jednak, czy nadal, do 21.09, utrzymano łączność kolejową z Oranami, gdzie bronił się płk Kazimierz RybickiWiemy o nocnym ostrzale artylerii sowieckiej zza Niemna oraz o ich  próbie desantu z kierunku Rumlówki. Rozpoczna się walka koło majątku Poniemun o kilka kilometrów od miasta. Ginie m.in. podoficer z 76 pp. Nasi obroncy podjęli nocny wypad na przedmieście Folusz po drugiej stronie Niemna.  Szwadron 102 p.uł. dokonał z powodzeniem wypadu za most drogowy na Niemnie. 

Daleko zas na polnocy Pułk KOP “Głębokie” toruje sobie drogę na Łotwę siłą; dnia 20.09 pułk KOP przebija się przez  Brasław! Nocą 20/21.09 prawdopodobnie przebijają się dalej na północ, w kierunku odległej o 22 km granicy Łotwy. Pod Drują na granicy Łotwy walki trwają do 23 wrzesnia


DNIA 21 WRZEŚNIA 

Olszyna - Wilczyński "(...) dnia 21 września zdecydował wyjechać w kierunku granicy; razem z generałem była jego żona i adiutant kpt. st. spocz. Strzemski oraz szofer. Wyjechali dnia 22 września o świcie i po paru minutach zostali zatrzymani przez dwa sowieckie czołgi”. Jeszcze dnia 21 września wydał Olszyna rozkaz do przejścia do antysowieckich działań partyzanckich w całym obszarze DOK III. Sugeruję, tez że między 01.00 -  03.00 w nocy 20/21.09 niezidentyfikowany (prawdopodobnie byl pulkownikiem pionu mobilizacyjnego z Lidy, moze dotyczy to Armii "Lida") “płk Siedlecki” jeszcze raz wyjechał z dworca w Grodnie do Oran. Pod Oranami, na rzece  Merecz, Litwini nie otworzyli przejścia na granicy, aż sowieci 21.09 wzięli wszystkich uchodźców do niewoli. Część odskoczyła na Druskienniki - o dalszych 45 km na południowy - zachód, a część walczy w osamotnieniu przez dwa dni20.09  i 21.09. Płk Kazimierz Rybicki, albo wiecz. 21 września, albo w nocy 21/22.09, przebija się spod stacji Orany, wzdłuż litewskiej granicy, w rejon Druskiennik (miasteczka). Orany zaś sowieci zdobyli 21 wrzesnia! 

§

W Prużanach (gdzie Niemcy wyslali do sowietow oddzial lącznikowy) od południa 19 wrzesnia do godz. 02.00 w nocy 21 / 22 wrzesnia, stoi 29 Br. Czolgow dowodzona przez Kriwoszejna - Kriwoszina. Sowieckie oddziały rozpoznawcze stoją na skraju Brześcia i na skraju Puszczy Białowieskiej od 20 wrzesnia.  Dnia 19 wrzesnia lącznikowy niemiecki dywizjon artylerii przesunal sie do Widomli, o 29 km od Brzescia; dnia 21 września spotkano tu oddziały sowieckie, ktore nie wkraczaly do tej miejscowości i 22 wrzesnia wycofały się; Niemcy dopiero dnia 24 września otrzymali rozkaz odjazdu (spod Wlodawy niemiecki oddzial rozpoznawczy odjechal do Brzescia takze 24 wrzesnia) na Zachód i 26-go przekroczyli granice Prus Wschodnich; powyzsze informacje obrazują, jak dwaj agresorzy wspolpracowali mając oddzialy sojusznika na swoim zapleczu. Nocą 20/21 wrzesnia doszło do walki z sowietami pod Kalenkowiczami naszej DK “Zaza”  z rozpoznaniem prawdopodobnie 29 Br. Czolgow; nasza kawaleria po wyjsciu z Puszczy Bialowieskiej skieruje sie potem na poludniowy - zachod do przeprawy przez Bug, a nastepnie unikając sowietow idzie na Parczew i do przeprawy na Wieprzu w rejonie Lęczna. A oto kilka informacji o tym terenie

dnia 16 wrzesnia lotnictwo niemieckie atakuje cywilow miedzy wsią Wisznice a Slawatyczami. Dopiero w nocy 16 na 17 wrzesnia zmot. oddzial niemiecki zdobyl Slawatycze, ale w Radzyniu Podlaskim i w Parczewie dnia 17 wrzesnia nadal bylo wiele naszych jednostek, ktore dolączyly potem do Frontu Polnocnego. Informacje o ataku sowieckim spowodowaly juz w poludnie 17 wrzesnia panike wsrod uchodzcow i ich zawracanie na zachod, np. przez Bialą Podlaske. Niemieckie czolgi dnia 18 wrzesnia rozpoznawaly Bialą Podlaske (rozproszyly tutaj polski oddzial), Lomazy i Dubow; dnia 19 wrzesnia patrolowaly Wisznice, ale zostaly odparte z Sosnowki.  Miedzy 17 a 20 wrzesnia z kierunku Wysokiego Litewskiego przez Siemiatycze wycofala sie niemiecka dywizja zmotoryzowana z Korpusu Guderiana, odjezdzając na Prusy. Juz dnia 20 września dowództwo niemieckie wyznaczyło tymczasową linię demarkacyjną przebiegającą rzeką Nur do rzeki Bug, Bugiem do miasteczka Drohiczyn - Międzyrzec Podlaski - Ostrów Lubelski na poludniu. W Białej Podlaskiej od 20 wrzesnia do powolania tutaj 25 wrzesnia sowieckiej administracji dzialala niezalezna polska wladza mimo, ze 22 wrzesnia wjechaly tutaj rozpoznawcze sowieckie oddzialy. W Lukowie dnia 17 wrzesnia doszlo do walk miedzy Niemcami a wycofującymi sie na poludnie polskimi oddzialami; niemieccy lekarze dnia 19 wrzesnia umozliwiają wszystkim lzej rannym ucieczkę ze szpitala wojskowego - aby nie wpadli w rece sowieckie, a 2.000 polskich jencow przed 22 wrzesnia zostaje ewakuowanych z Lukowa do Siedlec; sowieckie czolowki zmotoryzowane prące na Warszawe zostaly entuzjastycznie powitane przez masy zwolennikow w Lukowie 24 wrzesnia, a w dniach wycofania sie po 11 dniach na wschod Armii Czerwonej, tj. 04 / 05 pazdziernika, odeszlo z nimi 1.000 osob

§ 

Wieczorem 21 września i w nocy próbujemy w Sopoćkiniach powstrzymać falę sowieckich czołgów.   Czyniły to dwa   bataliony piechoty z OZ 29 DP. Jest tu też pułk z OZ 19 DP płka Blumskiego, który jako pierwszy wycofa się na północny  brzeg kanału - o godz. 01.00/05.00. Za nim w godzinach 04.00/06.00 rano 22.09 cofnie się OZ 29 DP w sile dwóch  batalionów piechoty. O 20.00 wieczorem 21.09 sowieci rozpoznali wieś Kodziowce. Natknęli się tutaj na szpicę ze 101 p.uł. Walki wybuchną o 22.00 i będą po naszej stronie ofiary. Po 21.00 główne siły 101 i 102 p.uł. doszły do przeprawy w Hoży na NiemnieCzęść sił stanęła na zachodnim brzegu Niemna. Sądzę, że po północy 21/22.09 nasz 102 p.uł. poszedł  przez Niemen na zachód, zaalarmowany przez szpicę 101 p. uł. o sowieckich czołgach pod Kodziowcami (20.00 - 22.00). Jednak o  102 P.UŁ. brak  jest informacji przez całą noc 21/22.09. Podobnie z Hoży na zachód, aż do Sopoćkin, doszedł oddział A.  Iglewskiego; jego nocnego 21/22.09  marszu “bojowego” rowniez nie znamy; pod Sopoćkinami wejdzie do walki w trakcie której  zostanie chwilowo okrążony w godzinach 06.00 -  09.00  rano dnia 22 września. Kawaleria Głuskiego odbiła się jeszcze dalej  na zachód, do lasów od zachodu ograniczających rejon walk (tutaj  dojdzie też w południe 22.09 grupa A. Iglewskiego).  

Wiemy, że nad ranem 22 września, część naszych oddziałów pod Sopoćkinami dostała się w okrążenie (np. oddział Iglewskiego o godz. 06.00 rano dnia 22 września). Sowieci przerwali naszą szczupłą obronę o godz. 05.00 rano 22.09 i forsują Kanał  Augustowski na jego północny brzeg. Dopiero rano dnia 22 września nasze oddziały wyrywają się z matni na południowym  brzegu Kanału, np. 102 p.uł. i grupa A. Iglewskiego. Są cały czas w walce z sowietami, również na północnym brzegu Kanału (102 p.uł.)! Iglewski z innymi grupami piechoty odskoczył na zachód do lasów od zachodu otaczających rejon walk pod Sopoćkinami. Cały dzień 22.09 o przebicie się na północ przez zajęty przez sowietów rejon  wsi Sopockinie walczą 103 Pułk szwol. oraz batalion “Sejny”. Idą z nimi ostatni obroncy Grodna z  wiceprezydentem Sawickim. Rejon SOPOĆKIN nadal atakuja sowieckie czołgi. 

godz. 21.00 - 24.00 

Jakaś cząstka 102 p.uł. poszła samodzielnie skrajem Puszczy Augustowskiej, już 21.09 wieczorem. Prawdopodobnie tym oddziałem dowodził ppor. Głuski. Oddział szedł od przeprawy w Hoży na Niemnie - na zachód - przez rejon wsi Kodziowce i Sopoćkinie - a następnie peregrynował skraj lasów na linii Jatwież - Sopoćkinie. Możliwe, że Głuski miał rozpoznać dla  całej Zapasowej BK ewentualne drogi przebicia się na zachód w Puszczę Augustowską. 

W Grodnie późnym wieczorem 21.09 

Ok. 22.00 sowieci zdobyli najdłużej broniący się Stary Zamek Królewski. Poddają się  bohatersko bronione koszary 81 p. strz. oraz Zespół Szkół Zawodowych im. Tejszerskiej.

Od wieczora 21.09 nasz 101 p.uł. zajmował stanowiska pod Kodziowcami. Stały tutaj też inne oddziały frontem na  południe - szczególnie te, które opuściły Grodno i przeprawiły się na zachodni brzeg Niemna. Już o godz. 20.00  stwierdziliśmy rozpoznanie pancerne wroga z brygady z Charkowa! Po 22.00 ciężki bój z sowieckimi czołgami stoczył 101  p.uł. - ginie m.in. mjr Żukowski i por. St. Dobrzański

01.00 - 03.00 

W nocy 21/22.09 opuszczają Grodno ostatni obroncy i idą na półn. - zachód, w rejon Puszkary - Adamowicze. M.in. miasto opuszcza wiceprezydent Roman Sawicki; nocą obroncy Grodna przebijali się wraz z batal. “Sejny” i 103 p.szwol., a  może i  dołączył do nich oddział złożony z dwóch szwadronów por. WyszyńskiegoŻołnierze, którzy jako ostatni opuszczają Grodno, udadzą się na Litwę, do obozu Birsztany, m.in. kwaterm. 85 pp mjr E. Lubowicki. W ciągu nocy 21/22.09 sowieci wzięli do niewoli 1.500 jeńców. Zamordowali ok. 350 oficerów, jak sami podawali. Miasto pokryły zwały trupów mordowanych Polaków. Jednak są informacje, że sowiecka administracja dnia 22.09 i 23.09 nie  wkroczyla do miasta Grodna mimo, że było opuszczone przez polskich obrońców; trudno jednak tę informację potwierdzić. Niektóre grupy żołnierzy odskoczyły spod Hoży nad Niemnem przez lasy w kierunku Druskiennik, gdzie oddział płka Rybickiego z Wilna, bronił się jeszcze dnia 22 wrzesnia. 

W nocy o 02.00 gros sił sow. 29 Br. Cz. Kriwoszejna dostaje rozkaz do ruszenia z Prużany na Brześć.


Rano 22 września 

Batalion “Sejny”, 103 p. szwol. i część obroncow Grodna z SAWICKIM, cofają się z rej. Adamowicz na północ. Prawdopodobnie przebijają się przez sowieckie okrążenie w Sopoćkiniach. Kierunek odwrotu - na północ, za KANAŁ AUGUSTOWSKI. Prawdopodobna trasa odwrotu: Puszkary - Łojki - Szadzińce - Wasilewicze.

Rano Grodnozostało oczyszczone z drobnych grupek polskich wojsk. W bojach o Grodno przeciwnik [Polacy] wykazał wielki upór /.../”.  Nadal wielu polskich żołnierzy ukrywa się na strychach, wg sowieckich meldunków publikowanych w 1994 roku. W  Grodnie  zginęło 534 żołnierzy polskich wg sowietów! Część “rozjechano czołgami we wschodniej części miasta”. Sowieci wg ich   sprawozdań,  wzięli do niewoli w Grodnie: 58 ofic. i podofic., 1.477 szeregowych, 1 moździerz, 1 armatę plot.!  

Rano 22.09 oddziały z sow. 29 Br. Cz. ruszają z Prużan na Brześć.  

Od rana do wieczora 

piechota z OZ 19 DP i z OZ 29 DP, szkoła żandarmerii z Grodna i rzut kołowy Pułku lotniczego z Lidy zajmują stopniowo (od godz. 01.00 w nocy 21/22.09) stanowiska na półncnym brzegu Kanału i prawdopodobnie mogłyby z powodzeniem odpierać sow. uderzenia idące w kierunku granicy litewskiej. Ok. 09.00 rano 22.09 wycofał się na północny brzeg Kanału także 102 p.uł., a oddział Iglewskiego przebił się na zachód, w kierunku Puszczy. Brak jest opisu tych walk. Wiemy, że w ramach OZ 19 DP była kompania podchorążych. Dopiero wieczorem 22.09 I-szy rzut tych OZ-ów przechodzi na Litwę. Reszta broni się na przyczółku granicznym przez cała noc 22/23.09. II rzut przeszedł na Litwę rano 23.09! Wraz z nimi inne oddziały. Tak więc walka na przyczółku granicznym ograniczonym od południa przez Kanał, o obszarze ok. 10 km na 10 km trwała od 05.00 rano dnia 22 września, do rana 23 września! O świcie 22.09 sowieckie czołgi przedzierają się za Kanał. Jest to sowiecka 14 Br. Cz. Ciężkich z Charkowa będąca w dyspozycji Naczel. Dow. Armii Czerwonej. Do 11.09 stała ona pod Żytomierzem; dnia 11.09 dostała rozkaz przegrupowania się w rejon Szepietówki; jednak ok. 12.09 dostała jakieś nieznane nowe rozkazy jako odwód Naczel. Dow. Armii Czerwonej, może  właśnie zdobycia Grodna.  Panika ogarnęła uchodźców. Rano 22.09 zostaje zastrzelony przez sowieckich czołgistów gen. bryg. Józef Olszyna - Wilczyński. Brak danych o stratach w Sztabie DOK III. Sztab ten dnia 18.09 późnym wieczorem został ewakuowany z Grodna do Sopockin. Tutaj dnia 20.09 wydano rozkaz o ewakuacji urzędników na Litwę, a dnia 21.09 wydano rozkaz o przejściu do działań partyzanckich przeciwko sowietom na całym obszarze OK III.  Dnia 22.09 nasz 102 p.uł.  po przedarciu się za Kanał Augustowski podejmuje tutaj walkę z sowietami próbującymi sforsowac Kanał.  

Oddział Iglewskiego łączy się z grupą kpta Koppla. Razem ruszają rano 22.09 z rejonu lasów na zachód od Sopockin.
Pod Druskiennikami koncentrują się oddziały, które tutaj dotarły spod Oran. Rano 22.09 płk Rybicki podjął decyzję  internowania się na Litwie. Internowanie nastąpiło po południu 22.09. Jeden z kapitanów nie chciał się rozbroić wobec  policji litewskiej. Kapitan Wiłkojć - na 3 ciężarówkach wiozących lotników z Lidy, prawdopodobnie w Oranach w dniu 20.09 związany z grupą płka Rybickiego - zdolal dotrzec 22 wrzesnia do Grodna, a potem na Litwę

110 p.uł. z Mikaszówki poszedł o 13.00 dnia 22.09 na wieś Płaska

Sow. 29 Br. Cz. staje pod Brześciem. Po  południu kompania 1 batalionu czołgów z 29 Br. Cz. rozbroiła w rejonie Brześcia ok. 2.000 “polskich oficerów i żołnierzy

Daleko na polnocy Polski trwają od 21 - do 23.09 walki na granicy Łotwy pod Drują części pułku KOP “Głębokiez rejonu strażnic pod Leonpolem. Pozostała część pułku “Głębokie” licząca 3.000 zolnierzy w składzie dwóch batalionów: “Łuzki" i “Podświle" dnia 20.09 przedarła się przez Brasław. Potem od nocy 20/21 wrzesnia do 22 wrzesnia Pułk przebijał się ku granicy łotewskiej. Brak danych szczegółowych. Z Brasławia do Łotwy było tylko 22 km na północ. Dnia 23.09 pod sowieckim naporem, Pułk internuje się na Łotwie!



3. Wojna z sowietami w okresie od 23 do 29 wrzesnia 1939 roku 

Płk Tarnasiewicz w nocy 23/24 września powiedział: “Jesteśmy za słabi by walczyć na dwa fronty. Brygada poniosła wielkie straty (...).” 

23 września 

Sow. 22 Br. Cz. z Nowej Wilejki zostaje wysłana na południe. Jedzie przez Jaszuny do Szczuczyna; łącznie, jak podają  Sowieci, od dnia 17.09 do 23.09 przejechała 530 km. Dnia 24.09 ze Szczuczyna przejechała do m. Sołowieja; dnia 25.09  przejechała prawdopodobnie dalej na zachód, aby pod wieczór 25.09 znaleźć się “w rejonie m. Puszkary”. Jest taka wieś  Puszkary na półn. - zach. od Grodna, między Adamowiczami, a rzeką Niemen. Sow. 6 Br. Cz. od 19.09 do 23.09 okupuje  Wilno. Sow. 14 Br. Cz. Ciężkich z Charkowa, dnia 23.09 prawdopodobnie na odpoczynku w rejonie lotniska Łosośna, na  zachód od Grodna; w dniach 24.09 - 25.09 może przejechała do Białegostoku (sow. już 22.09) i przez Zambrów (rano 25  wrzesnia) kierowała się szosą “warszawską” w kierunku Wyszkowa? 

Na Łotwę przechodzi łącznie do 23.09 ok. 3.500 żołnierzy; pod Drują przechodzi Pułk KOP “Głębokie”. 

Switem 23.09 w Mikaszowce gen. Przeździecki wydaje rozkaz do przekroczenia granicy litewskiej na przejściu w Kaletach. Czas przejścia ok.  12.00 - 15.00 tego dnia. Przeździecki dnia 23.09, wydał rozkaz jako dowódca Grupy Operacyjnej “WOŁKOWYSK”. 

Po poludniu 110 p.uł. płka Dą/m/browskiego dotarł do Jasionowa! Rozpoznano sowietów o 2 km na południe. Była to sow.  20 Br. Zmot. ze Sztabem w Dąbrowie, która /.../ likwidowała resztki polskich oddziałow”, czyli m.in. 110 i 102 p.uł. oraz batal. ON “Sejny”. Dnia 24.09 sowieci pozostaną w Dąbrowie Białostockie. Ok. 15.00 110 p.uł. stoczył walkę z sowiecką bronią pancerną na szosie Augustów - Grodno, pod wsiami Jasionowo i Nowy Lipsk. Walki ogarnęły rej. wsi Krasne i Wyżarne, o 7 km na północny - zachód od Lipska; o 16.00 w Krasne dołączy część 102 p.uł. Pamiętajmy, że ta część 102 p.uł. dotarła wraz z batal. ON “Sejny” o godz. 15.00 do RUBCE/O/WA. Batal. “Sejny” pozostał w Rubcowie, także na nocleg 23/24.09; potem idzie śladem kawalerii na Lipsk, jednak ta miejscowość była już w ręku sowieckim.  Sow. OW mjra  Czuwakina zdobył Kalety. Udało się jednak umknąć Przeździeckiemu, Skrzyńskiemu i Wiszowatemu oraz wielu innym  polskim dow. i żołnierzom. Sow. następnie posuwali się za uchodzącymi polskimi oddziałami, na wieś Stanowiska. Polakami dowodził nadal płk Tarnasiewicz. We wsi Rubcowo jest batal. ON  “Sejny” oraz część 102 p.uł., która o 17.00 stoczy z sowietami bój o wieś Krasne! Podczas walki naszego 110 p.uł. z sowietami o Krasne: Na skraju  Puszczy Augustowskiej, we wsi Krasne, 8 km na północ od Lipska nad Biebrzą, dołączyli do nich ułani ze 102 p.uł., którzy także nie chcieli składać broni na Litwie. Razem było ich 180 /przyp. 132/. Wiecz. 23.09 Dobrzański i Dąmbrowski ruszają  jeszcze  raz z Jasionowa /2 km na północ od Nw. Lipska/ oraz z Wyżarne /o 7 km na półn. - zach. od Nowego Lipska/ na Nowy Lipsk; oznacza to ruch na  południe celem przedarcia się w ogólnym kierunku na Warszawę; stąd zawróciliśmy na zachód! Posuwaliśmy się północnym  brzegiem Biebrzy do Sztabina, wycofując się o 17 km przed bolszewikami. Spieszony 103 p.szwol. już o 20.00 odszedł od  grupy dowodzonej przez płka Tarnasiewicza, która rozpoczynała przekraczać granicę litewską w Stanowiskach; żołnierze  odeszli nocą 23/24.09 na Zelwę i Berżniki, czyli na wschód od Sejn. Tutaj znaleźli się rano 24.09. Deptał im przejściowo po  piętach sow. OW z 2 Br. Cz. Czuwakina. Sowieci jednak o 23.00 zajęli Giby, a o 24.00 pojechali na Sejny. W nocy 23/24.09  na Litwę przechodzi 101 p.uł. Granicę przekroczono na północ od CZARNEJ HAŃCZY. Ułanów  internowano w Kalwarii i  w Rakiszkach, m.in. rtm. N. Łopianowskiego; granicę rozpoczęto przekraczać o 20.00 dnia 23.09, przejściem w  Stanowiskach. Rozkaz ten objął cała resztkę 101 p.uł. /przyp. 134/.  Podczas apelu płk Tarnasiewicz powiedział: (...)  Jesteśmy za słabi by walczyć na dwa fronty. Brygada poniosła wielkie straty (...)”. Granicę przekroczyło 1.200 ułanów. Płk  Tarnasiewicz  pozostał w rej. Stanowisk jeszcze dobę, aby przejśc na Litwę pod sowieckim ostrzałem artyleryjskim w nocy  24/25 września. Jeszcze następnej nocy 24/25.09 do Stanowisk dochodziły ostatnie oddziały obrońców Grodna i batal. ON “Sejny”, korzystając z odejścia sow. tanków do Sejn /świt 24.09/. Sow. OW mjra Czuwakina z 2 Br. Cz. zdobył Stanowiska  ok. godz. 22-ej. Płk Tarnasiewicz zdołał umknąć wraz ze 101 p.uł. i później przejdzie na Litwę. Godzine pozniej sow. zajęli  Giby, a o 24.00 skierowali czołgi na Sejny

  Walki z sowietami po 23 wrzesnia 1939
24 września 

MEJSZAGOŁA: omijając sowietów, dwa szwadrony z OZ Wileńskiej BK przechodzą w rejon Muśniki - Gajżuny i nie zdają broni. Interweniowało wojsko  litewskie, ale bez strzelaniny. 

Rano 24.09 BAT. ON. “SEJNY” starł się z sowieckimi czołgami nad rzeką Wolkuszanką /rejon wsi Rubcowo/ i  wieczorem  nad Kanałem Augustowskim /rejon wsi Mikaszówka, Rygol, Muły/. Postawa Polaków wzbudzała podziw  Litwinów, m.in.  dowódcy armii litewskiej gen. Stasysa Rastikisa. Wtórowały mu gazety litewskie z 24.09 /przyp. 14/.  Szczególnie Lietuvos  Aidas”.  

Resztki 110 i 102 p.uł. z Dąmbrowskim i Dobrzańskim, ruszają ze Sztabina drogą na Goniądz (przyp. 137 -   dezinformatorzy pisali: "Hubal poprowadził ich ku Warszawie /.../, klucząc wśród kolumn Wehrmachtu /.../"). Ponieważ sowieci 24.09 szli  szosą z Augustowa na Łomżę, więc wiadomo, że tylko sowieci zagrażali zagończykom. Ppłk Jerzy  Dąmbrowski nie  uniknął  starcia z sowietami do którego doszło pod Dolistowem Dużym o 14 km na wsch. od  Goniądza. Wiecz. 24.09  sowieckie czołgi zniszczyły cały 3 szwadron; sowieci operowali tutaj swoim OR z 20 Br. Zmot.,  który z Dąbrowy szedł szosą na Goniądz! W nocy 24/25.09 ułani oderwali się od bolszewików i groblą wycofali się na północny brzeg Biebrzy

Oddział  por. Głuskiego z Sejn, dnia 24.09, z powrotem idzie na południe przez Berźniki - Zelwę i mija sowieckie patrole  zmotoryzowane we wsiach Stanowisko i Kalety nad samą granicą litewską; mijają chyba też polskie oddziały, np.  spieszony 103 p.szwolażerów, idący na północ. Oddzielnie i to w drugim kierunku odeszła (sowieci podają jednak, że Sejny  musieli 24 września zdobywać!) z Sejn resztka 32 dywizjonu pancernego z nieznanym dowódcą. “Pułk” Głuskiego idzie w  rozsypkę nad graniczną rzeką Marychą, koło wsi Kalety. Sam Głuski z grupką zdoła nocą 24/25.09 przedostać się na  Litwę,  gdyż jeszcze raz zawrócił na Stanowiska

OW z sowieckiej 27 Br. Cz. w sile 20 czołgów BT-7 i 1 samochodu pancernego BA-10 oraz batalionu strzelców, dociera do Sejn i zajmuje  Suwałki; z  Suwałk  odeszli Niemcy do swojej granicy w dniu 24 wrzesnia; w Sejnach świtem 24.09 był OW z 2 Br. Cz. 

W ciągu dnia 24 września sow. 20 Br. Zmot. dojechała do Dąbrowy Białostockiej. Dnia 23.09 przesunięta z Wołpy, gdzie była od 20.09. 

Sow. 2 Br. Cz. w rej. Dąbrowy Białostockiej i Sokółki. Sokółkę zajęła już o 14.00 dnia 20.09. Dąbrowę zajęła grupa rozpoznawcza o 16.00 dnia  20.09. Dnia 21.09 brak informacji. 

Dnia 22.09 wieczorem grupa wydzielona mjra Czuwakina rusza z Sokółki przez Łosośnę pod Sopoćkinie; świtem dnia 24.09 grupa Czuwakina,  zdobywa Sejny!  

W ciągu dnia przedzierają się przez Kanał, na północ, resztki obrońców Grodna. Są walki o Kanał, w rejonie wsi Rygol Muły, między Mikaszówką a Stanowiskami nad granicą państwową odciętą już późnym wieczorem 23 września przez  sowieckie tanki i inne oddziały. Cały dzień 24 września jest w rej. wsi Stanowiska płk Tarnasiewicz. Późnym  wieczorem 24.09 nieznane grupy polskich obrońców Grodna dochodzą do Stanowisk. Internowanie na Litwie mogło  nastąpić ok. 22.00 - 24.00 w nocy 24/25.09. 24.09 na Litwę przechodzi 32 dywizjon pancerny, koło Szypliszek na Kalwarię.  Oznacza to, że z Sejn poszedł na północny - zachód, do samego krańca “worka suwalskiego”. 

Sowiecki OW z 27 Br. Cz. z Suwałk pojechał na południe, do Augustowa. Samo miasto sowieci przejęli już 22.09. Sowieci z tego OW “oporu nie napotkali, do niewoli wzięto 300 żołnierzy /.../”! Dnia 26.09 OW z 27 Br. Cz. wraca z Augustowa do Grodna. Tu koncentruje się całość 27 Br. Cz.

Sow. 15 Korp. Czołgów w rejonie Grodna i Puszczy Augustowskiej zabił ponad 2.500 naszych żołnierzy. Wziął do niewoli tylko 700 polskich ofic. i szeregowych. 

Sow. 21 Br. Cz. w rezerwie; dnia 17.09 wieczorem przekracza granicę i koncentruje się pod wieczór 17.09 w m. Mir. Dnia 18.09 - Wałowka. Tutaj też 19.09; dnia 20.09 przechodzi do rej. Zdzięcioł - Wiązowiec, na północ od Słonimia; dnia 21.09 o godz. 12.00 dotarła do Wołpy, a ruch wstrzymano i bojów nie toczono. Dalszych informacji brak! 

W nocy 24/25.09 oddział ppłka OSMOLI przechodzi granicę też w Stanowiskach i zostaje internowany na Litwie  prawdopodobnie ok. 22.00 - 24.00. Są tutaj jeszcze niektóre szwadrony rezerwowej BK, które nie przeszły granicy wieczorem 23.09 lub w nocy 23/24.09. Szczególnie ze 101 p.uł. Jest też płk Tarnasiewicz, który wieczorem poprzedniego dnia - 23.09, nie przeszedł na Litwę, a jeszcze dobę walczył w Puszczy Augustowskiej z sowietami. Litwini kierowali  internowanych żołnierzy do pobliskiego Kopciowa, a potem do Olity. Jeszcze nocą 24/25.09 sowieci prowadzą ostrzał artyleryjski zza Kanału Augustowskiego. W nocy 24/25.09 batal. ON “Sejny” znad Kanału wycofał się lasem na północ i  postanowił w nocy 24/25.09 przedrzeć się przez sowieckie okrążenie ku niedalekiej Litwie w rej.  wsi Stanowiska. Internowanie nastąpiło o 24.00 w nocy. Nocą 24/25.09 Głuski z oddziałem przechodzi na Litwę; ma to miejsce 20 km na południe od Sejn, w rej. na południe od jeziora Zelwa, kolo wsi Stanowiska; ułanów internowano w m.  Kopciowo.

POLSKA w dniu 25 wrzesnia 1939 roku 

niemieckie poselstwo w Kownie oświadcza, że de facto Polska już nie istniejea przecież

A. Sowieci dopiero rozpoczeli dnia 25 wrzesnia ruch oddzialow z Zambrowa w kierunku Wyszkowa szosą radzyminską 

B. oraz podobny ruch czolowych jednostek dn. 25 wrzesnia z Łukowa na zachod w kierunku Żelechów - Garwolin, miiimo ze Stalin w dniach 24 i 25 września zrezygnował z planów powołania “Polski zsowietyzowanej”, czyli sowieci zrezygnowali z utworzenia Polskiego Zgromadzenia Ludowego, w którego skład mieli wejść reprezentanci Lubelszczyzny i wschodniego Mazowsza. 

Armia Polska w tym dniu zajmowala pozycje głownie w centralnej czesci Kraju wynikające z zasięgu ofensywy  sowieckiej od wschodu: 

1. Warszawa trwała w oporze do 27.09 / 01 października, 

2. Modlin do 28.09 / 29 wrzesnia, 

3. Hel do dnia 01 / 02 października; 

4. Front Północny generala Dęba Biernackiego i jego poszczególne dywizje walczyły z sowietami od 20 wrzesnia nad Bugiem pod Dorohuskiem aż do nocy 26 / 27. 09 (mniejsze grupy - te które nie poprosiły Niemców o zatrzymanie się podczas odmarszu za Wisłę, aby wziąć nas do niewoli w dniach 26 i 27 wrzesnia - walczyły z Armią Czerwoną do dnia 28 września), przemieszczając się najpierw, w dniach 

od 16 do 23 wrzesnia, na południowy - wschód do Hrubieszowa 

(23 wrzesnia w tym miasteczku rzadzila juz komunstyczna milicja, ale walki trwaly nadal pod Hrubieszowem - zob. "Tygodnik Kulturalny", 7 maja 1989; dopiero w niedziele 24 wrzesnia po ponownej krotkiej walce "tysiace sowieckich pojazdow" zaczelo przejezdzac przez to miasteczko na zachod, wiec niektore polskie oddzialy skupily sie tego dnia we wsi Grabowiec: szpital polowy, 3 armaty polowe, 2 dzialka ppanc., grupy zoln. z Chelma Lub., pluton policji, zwiad kawaler. - do 10 rano dn. 25 wrzesnia bolszewicy zdobyli wies i mordowali potem wszystkich w mundurach polskich. Podobnie w Beresciu),

potem uderzając na południe na Uhnów

Juz nocą 19 na 20 wrzesnia nasza 29 Brygada Piechoty plka Bratro uderzyla jednym pulkiem na Zamosc i wobec tego dnia 20 wrzesnia Niemcy z VII Korpusu prosili o pomoc sowietow podczas walk z generalem Kruszewskim o Labunie. Pod Zamosciem nasza 29 Brygada Piechoty Rezerwy ponosi duze straty. Dnia 19 wrzesnia trwaja walki pod Krasnymstawem polskiej 39 DP, a 41 DP walczy z elementami niemieckiej 3 DPanc w rejonie Włodawy i po walce utworzono 33 / 41 Dywizje Piechoty. Jednoczesnie grupa gen. Piskora nad ranem 19 wrzesnia próbuje bezskutecznie opanować Tomaszów Lubelski i powtarza atak wieczorem 23 DP i Warszawska Brygada Pancerno - Motorowa, a Krakowskiej Brygadzie Kawaleerii pozostawiono swobodę do samodzielnego przebijania się. Gen. Piskor - wzorem Sosnkowskiego - uznał dalsze działania za bezcelowe! W tym czasie sowiecki sztab zapewne 36 Brygady Pancernej z 8 Korpusu Strzeleckiego od 19 wrzesnia godz. 23 wieczorem byl pod Włodzimierzem  Wołyńskim, a wiec ok. 100 km od linii niemieckich;  jednakze od rana 20 wrzesnia sowieci zalozyli juz wysunietą placowke dowodzenia, ktora koordynowala wspolprace z hitlerowcami! Wg mnie miescila sie ona w Tomaszowie Lubelskim na ratuszu a nie w Zamosciu - i to w Tomaszowie Lubelskim sowieci dysponowali jednostką zmotoryzowaną (OR) dnia 20 wrzesnia rano!  

W tym czasie na obszarze miedzy Hrubieszowem a Tomaszowem Lubelskim dzialala polska 12-batalionowa Dywizja gen. Wolkowickiego utworzona dnia 13 września i mająca 36 dzial polowych oraz zlozona z Grupy Ocetkiewicza, 13 Brygady Piechoty płk art. Wacława Szalewicza oraz z 19 Brygady Piechoty płk.dypl. Jana Korkozowicza; 17 września dywizja weszła w skład armii gen.Emila Przedrzymirskiego - Krukowicza i w dniu 18 września przemiescila sie w rejon Hrubieszowa; 20 września wieczorem dywizja uderzyla na Łaszczów i w nocy 21 na 22 września 43 Pułk Piechoty ppłka Władysława  Warchoła z 13 BP po walce z sowietami i dywersantami opanował Łaszczów; rano 22 września dywizja rozpoczęła natarcie na kierunku Tomaszów Lubelski i  juz wieczorem 13 BP zajęła Werechanie - Pawłówkę - Podhorce wypierając stąd sowietow.  

Switem 23 września atakujemy skutecznie Armie Czerwoną wspomaganą przez Niemcow (Niemcy wystawili do walki 60 sprawnych czolgow; czolgi z 3 Regimentu Panc. z 2 Dyw. Panc. natychmiast po paru godzinach wycofali spod Podlodowa i Podhorcow do Rawy Ruskiej w dniu 23 wrzesnia w poludnie z powodu rozmoklych traktow wiejskich i bardzo zlej pogody tego dnia - wzieli do niewoli tylko 100 Polakow; te niemieckie dwa bataliony pancerne uzupelnily braki w sowieckich bryg. panc. i zuzyte tanki w dywizjach strzeleckich Armii Czerwonej - zapewne ogolne dowodztwo spoczywalo na sowietach; jednak do konca nie jest pewne czy 4 Reg. Panc. niem. wogole uczestniczyl dnia 23 wrzesnia w walce z  Frontem Polnocnym??; Niemcy ponadto mieli maly szpital polowy na NE od Tomaszowa Lubalskiego) i dywersantow w Tomaszowie.  

Sowieci jednak natychmiast wczesnym rankiem 23 wrzesnia uderzają na tyly Wolkowickiego niszcząc 19 BP i Grupe pulkownika Ocetkiewicza, a 13 Brygada Piechoty pod naporem Moskali "wycofała się przez Werechanie na Krynice i 24 września dołączyła do 39 Dywizji Piechoty gen. bryg. Bruno Edwarda Olbrychta"; nastepnie brygada ta toczy boje z Armią Czerwoną w rejonie Krasnobrodu, mimo ze dnia 23 września dywizja gen. Wołkowickiego przestała istnieć jako zwarta jednostka. I mimo rozbicia Wolkowickiego zdobylismy Tomaszow. Dnia 27 września "po kapitulacji oddziałów armii gen. Przedrzymirskiego, na czele grupy ok. 300 żołnierzy gen. Wołkowicki przebijał się" przez sowieckie okrazenie nad San i 28 wrzesnia dostaje sie do sowieckiej niewoli.  

W Uhnowie dzialala silna banda komunistycznych dywersantow juz od 13 wrzesnia. Kolejne walki o Uhnow z bronią pancerną  Armii Czerwonej mialy miejsce 25 wrzesnia, a nastepnie w dniach 25 -  ranek 29 wrzesnia pod tą wsią  rozegraly sie dalsze krwawe boje z  sowietami, a nie z Niemcami, jak to calkowicie blednie podaje jedna ze stron internetowych; autorowi tych bledow polecam hitlerowskie opracowanie historyczno-wojskowe,gdzie podaje sie precyzyjnie zasieg niemieckich ariergard podczas wycofywania za Wisle oraz pracę podajacą dane o odjezdzie koleją z Rawy Ruskiej do Rzeszowa niemieckiej 2 Dyw. Panc.

a następnie wycofując sie przed Armią Czerwoną na zachód i południowy - zachód wkraczamy do Tomaszowa Lubelskiego

Do miasteczka tego weszlismy, mimo ze  sowieckie rozpoznanie  bylo na  wschodnim  przedpolu Tomaszowa juz o świcie 20 wrzesnia, a dzien wczesniej 19 wrzesnia niemieckie ariergardy z 4 Dyw. Lekkiej obsadzily odcinek szosy z Tomaszowa Lubelskiego na polnoc az pod Zamość włącznie - chociaz 20 wrzesnia wyparlismy z Czesnik pododdzial tej lekkiej niem. dywizji. Polski oddzial w dniu 23 wrzesnia przechodząc przez Tomaszow spotkal sie z obojętnoscią ludnosci, co opisuje we wspomnieniach  jeden z pozniejszych generalow; nad miastem krązyly sowieckie samoloty. Dzialania dywersyjne bojowek komunistycznych na tym terenie byly bardzo intensywne juz rankiem 17 wrzesnia, wiec kiedy dnia 24 wrzesnia do Tomaszowa Lubelskiego ostatecznie - po 5 dniach walk - wkroczyli bolszewicy, powital ich tutaj wiec z czerwonymi flagami, a nastepnie zdrajcy powolali milicje okupacyjną z Adamem Humerem i "Rewkom" z Aleksandrem Żebrun'em, a prawo mowilo: "Kto idzie na reke wladzy obcego kraju, ktory dokonuje zbrojnej napasci na Polske, podlega karze do 15 lat wiezienia". Sowiecki oddzial zmot. jadący szosą od strony Belzca  w dniu 25 wrzesnia zostal w Tomaszowie powitany bramą triumfalną. Maciej Korkuc podaje, ze we wsi Telatyn hersztem Rewkomu byl niejaki Wlodzimierz Muś. Wlasnie dzialalnosc tej grupy kolaborantow w Tomaszowie Lubelskim juz 17 wrzesnia, spowodowala, ze brak jest rzetelnych danych - w tym o obecnosci w miasteczku pulkownika Roweckiego - o sytuacji na tym terenie od nocy 16 / 17 wrzesnia do 24 wrzesnia; Humer z poplecznikami musial uciec do Lwowa, gdy Tomaszow Lubelski ponownie 10 pazdziernika 1939 roku przejmowali Niemcy; Humerowa kariera byla kontynuowana w NKGB i UB

Wreszcie aby uniknąc okrązenia przez sowietow w rejonie na SE i S od Zamoscia, wieczorem 23 wrzesnia zwijamy nasze linie obronne i wycofujemy sie na zachód na Krasnobród i Józefów

Tutaj wojska generalow Jana Kruszewskiego, Wolkowickiego i Emila Krukowicza - Przedrzymirskiego, Dindorffa - Ankowicza oraz Piekarskiego a takze gen. Olbrychta  zostaly z trzech stron zaatakowane przez sowietow i doslownie w ostatnim momencie w lesie pod Góreckiem Kościelnym o godz. 17.30 dnia 26 wrzesnia podpisalismy z Niemcami akt kapitulacji połączonych wojsk Armii gen. Przedrzymirskiego i Grupy Operacyjnej gen. Kruszewskiego, a Niemcy oslonili swoimi ariergardami jeden z wiejskich traktow, abysmy tym korytarzem bezpiecznie wycofali sie do ich linii - bowiem nasze wojska zaangazowane juz 7 dni w krwawe boje z Armią Czerwoną nie nadazaly za szybko odchodzącymi Niemcami w kierunku Wisly. Sowieci z 44 Dywizji Strzeleckiej od 25 do 27 wrzesnia caly czas prowadzili ostrzal artyleryjski naszych pozycji. Tylko 7500 polskich zolnierzy zdolalo się poddac Niemcom 26 i 27 wrzesnia, a przeciez liczbę zolnierzy Frontu Polnocnego szacuje się na okolo 100.000 ludzi w dniach 18 - 19 wrzesnia.  Niektore polskie pododdzialy odeszly znowu na południowy - zachód ku rzece San, ale nie uniknely radzieckiej niewoli w dn. 26 - 28 wrzesnia. Wielu zolnierzy przedzieralo sie na Wegry, np. dowodca 31 pułku Strzelców Kaniowskich, ppłk Wincenty Wnuk

5. grupa Andersa nadal przebijała się ku Węgrom przez kolejne sowieckie zapory w rejonie Sambora 26-go i 27 wrzesnia pod Krukiennicami; w zamian za odzyskanych jeńców, Niemcy zobowiązali się do nieatakowania polskich sił - zobacz Niemcy a Anders - a czesci udalo sie pod Mosciskami poddac Niemcom 28 września; pozostali ponownie walczyli z sowietami do dnia 30 wrzesnia

6. General Franciszek Kleeberg dopiero rozpoczynał koncentrację (dnia 19 wrzesnia czesc sil gen. Kleeberga stanęła w rejonie koncentracji na północ od Kowla, a gen. Kleeberg utworzyl grupę pertraktacyjną do rozmów z sowietami w Kowlu; w dniu 20 wrzesnia 1939 roku grupa gen. Ruckemanna podejmuje odwrot: pułk KOP "Sarny" opuszcza swoje pozycje, a bataliony "Kleck" i "Ludwikowo" przechodzą na południowy brzeg Prypeci, gdzie wraz z batalionem "Sienkiewicze" odrzucają sowieckie oddziały. Plany Ruckemanna - Orlika i Kleeberga staly sie nieaktualne po nieudanych rokowaniach i walkach z sowietami o Kowel w  dniach 22 i 23 wrzesnia 1939, gdy udalo nam sie nawet zdobyc stacje kolejową w miescie; jednak opor wojsk  sowieckich 22 - 23 wrzesnia i demoralizacja czesci naszych wojsk dnia 23 wrzesnia oraz postawa kolaborantow w Kowlu w tych dniach, zmusily Kleeberga do zmiany kierunku marszu) w rejonie Włodawy

Tutaj na zachodnim brzegu Bugu pierwsze jego oddziały są dopiero w nocy 23 na 24 września 1939, gdy sowieckie szybkie jednostki pancerne są już dnia 24 września w Łukowie i nigdy nie przepuszczą nas do przeprawy w Maciejowicach na Wiśle - jednoczesnie z atakowaniem na poludnie, na Kowel, bronilismy sie przed Armią Czerwoną od polnocy, np. walki Grupy "Jasiolda" o Drohiczyn Poleski dnia 25 wrzesnia i pod Piszczac dnia 26 wrzesnia z sowiecką 32 Brygadą Pancerną. Dnia 25 wrzesnia w poniedzialek grupa KOP gen. Rückemanna - Orlika pobiera broń i amunicję dla piechoty z ogromnych magazynów w Kamieniu Koszyrskim; jeszcze dnia 23 wrzesnia ta grupa liczy: Brygada "Polesie" - 1648 ludzi w tym 163 oficerów, pułk "Sarny" wzmocniony batalionem marszowym 76 pp i dwubateryjnym dywizjonem artylerii - 3656 ludzi, w tym 168 oficerów.

We Wlodawie ugrupowanie Kleeberga przeszlo reorganizację dnia 28 wrzesnia, przyjmujac nazwe Samodzielna Grupa Operacyjna "Polesie"; ale najpierw odparlo sowieckie uderzenie na przedpole Wlodawy nocą 26 na 27 wrzesnia; tutaj tez zdemobilizowano wiele tysiecy zolnierzy polskich;  z ludnoscią tego  miasteczka zawarto polityczną umowę o wspolpracy;  dodajmy tutaj, ze DK "Zaza"  poruszajac się z polnocy i forsujac rzekę Bug w okolicach Janowa Podlaskiego, dotarla  do rejonu Parczewa, a następnie az do rzeki Wieprz w okolicach Kijan 28 wrzesnia i miasteczka Łęczna, gdzie po wycofaniu sie slabych ariergard niemieckich, drogę zagrodzili jej sowieci, więc po walkach z nimi kawaleria ta zawrocila ponownie na polnoc i dolączyla  dnia 29 wrzesnia  do SGO "Polesie" miedzy Parczewem a Kockiem

Franciszek Kleeberg do rana dnia 06 października będzie walczył z Armią Czerwoną, m.in. 28 wrzesnia sowieci zajeli Radzyn, walki np. 28 - 29 wrzesnia pod wsią Jablon na NW od Wlodawy i 30 wrzesnia pod Milanowem - tu sowieci tracą 100 zoln. chociaz poparli ich miejscowi dywersanci, Puchową Wolą i Parczewem; tereny te bombardowalo sowieckie lotnictwo. W końcowym okresie walk bolszewikow wspomagala powracająca zza Wisly od switu 30 wrzesnia jedna dywizja niemiecka (druga niemiecka dywizja w praktyce zdążyła tylko dotrzeć zza Wisły patrolami rozpoznawczymi na NW przedpole bitwy dn. 05 pazdziernika), ktorej glowne zadanie to uniemozliwienie Polakom odwrotu na Lubelszczyznę po skapitulowaniu Warszawy oraz nawiązanie kontaktu z sowietami broniącymi sie w Kocku

Jednak nadal 

po 01 pazdziernika Armia Czerwona kontynuowala zaczepne dzialania przeciwko Kleebergowi 

atakując go od polnocy, od wschodu i od polnocnego - zachodu (a takze blokując od zachodu), az do momentu kiedy polscy zolnierze (tylko 17000) po godz. 10.00 dnia 06 pazdziernika rozpoczeli wymarsz do niemieckiej niewoli. Aby uratowac wielu polskich zolnierzy, Kleeberg zwalnial ich do domu juz pod Wlodawą - szli oni potem wzdluz linii kolejowej na Lukow, omijając pole bitwy z sowietami; Kleeberg rozwiązywal tez mniej przydatne oddzialy na początku pazdziernika na poludnie od tegoz Lukowa opanowanego od 24 wrzesnia przez sowietow. Z decyzją generala Kleeberga z godz. 19.30 dnia 05 pazdziernika o skapitulowaniu przed Niemcami nie zgodzili sie płk. Epler i gen. Podhorski.  

7. Walczą z sowietami przez parę dni grupy pułkownika Mikolaja Prus - Więckowskiego idące spod stacji Mrozy i Skruda najpierw na poludniowy - wschod i zmuszone do przejscia traktu Lukow - Stoczek Lukowski - Garwolin, a potem szosy Zelechow - Gonczyce - Garwolin w dniach 26 - 30 wrzesnia

Rowniez wzmocniona kompania zmotoryzowana porucznika Jakubowicza natrafia na sowietow i dnia 28 wrzesnia zostaje rozwiazana, mimo, ze 27 wrzesnia zdecydowano sie walczyc jak dlugo bedzie to mozliwe! Tylko mala grupa ochotnikow wycofuje sie spod Garwolina - zajetego przez sowietow - na wschod, w kierunku Stoczka Lukowskiego, ale tez ulega demobilizacji 29 wrzesnia dla unikniecia sowieckiej niewoli. Nastąpilo to we wsi Filipówka, w obliczu sowieckich czolgow na szosie z Lukowa do Garwolina. Pod Garwolinem mielismy jeszcze wozy bojowe, ktore tutaj prawdopodobnie zniszczyli sowieci. Brak danych za okres 30 wrzesnia - 06 pazdziernika 1939 roku - byc moze resztki  tego pododdzialu byly w rejonie Zelechowa. Jeszcze po poludniu 7 pazdziernika obok (na zachod od Lukowa) majątku Zalesie jakas pozostalosc tej kompanii natknela sie na ponownie obsadzających teren Niemcow i dopiero 16 pazdziernika ostatecznie pod Okrzeją zakonczylismy walke. 

Powyzej omawiana grupa pulkownika Prus - Wieckowskiego skręca spod stacji Krzywda okolo 30 wrzesnia na zachod, pod Łaskarzew dociera dnia 01 pazdziernika, a poszczególne oddziały w tym zalesionym rejonie tracą styk z wrogimi wojskami i rozwiązują się dopiero w dniach 02 - 07 października w obliczu ponownie wychodzących zza Wisły jednostek niemieckich; np. dnia 05 pazdziernika w Izdebno, 5 km na polnoc od  Laskarzewa, major Guminski dysponowal jeszcze 1.500 zolnierzami, 60 ckm, 10 dzialami ppanc i baterią artylerii. Blisko Wisly i niedaleko od tego rejonu, ok. 16 km na pld. - wsch. od Laskarzewa, pod Wolę Zycką, dnia 02 pazdziernika dotarla spod Pragi grupa 50 kawalerzystow mjra Henryka Dobrzanskiego, a to dzięki odejsciu na wschod Rosjan. Od 2-giej dekady pazdziernika do grudnia 1939 oddzial partyzancki "Prus" dowodzony przez plk Mikolaja Prus - Wieckowskiego walczyl w okolicach Minska Mazowieckiego, z przedpola ktorego odeszli sowieci. 

8. "Brochwicz" dzialajacy jako sily rozpoznawcze SGO "Polesie" zawrocił spod Żelechowa ponownie na wschód za odchodzacymi sowietami aż pod Parczew bylo to juz  po honorowej kapitulacji Kleeberga przed Niemcami w dniu 06 pazdziernika. Następnie pulkownik Grocholski udal sie do Lublina i przeksztalcil potem swoj oddzial w organizację konspiracyjną niezalezną od Tokarzewskiego. Rozpoznanie niemieckie wychodzące ponownie zza Wisly dotarlo do Zelechowa w dniu 04 pazdziernika, a obszar ten ciagle byl jeszcze rozpoznawany przez samoloty podporządkowane SGO "Polesiu" (4 samoloty dowodzone przez por. pil. Edmunda Piorunkiewicza, ktory wycofał się z Kowla po morderczej walce z oddziałami Armii Czerwonej, zabierając ze sobą m.in. policjantow; ich samoloty wykorzystywaly lotnisko w Adampolu na zach. od Wlodawy; unikano sowieckich maszyn w powietrzu, mimo ze bombardowaly one pod Sosnowicą i sam Parczew; eskadra ta od dnia 26 wrzesnia do rana 06 pazdziernika wykonala 46 lotow zwiadowczych i stoczyla 2 walki powietrzne z sowietami, a jej najlepszy samolot dnia 06 pazdziernika przelecial do Puszczy Bialowieskiej, wg pana Jerzego Wypiorkiewicza). 

Od dnia 30 wrzesnia sowieci rozpoczeli odwrot z przedpola Wisly - na poludnie od Pragi az do ujscia Wieprza i  np. do Stęzycy kolo Deblina ponownie tego dnia weszlo rozpoznanie wojsk niemieckich. 

Ugrupowanie "Brochwicz" pulkownika dypl. Remigiusza A. Grocholskiego powstalo ok. 15 wrzesnia, a od dn. 28 wrzesnia podporządkowane SGO "Polesie" jeszcze, gdy Kleeberg konczyl reorganizowaċ wojska pod Wlodawą. 

Grocholski atakowal sowietow i dywersantow przez 7 dni, juz od 27 wrzesnia od poludniowej strony na Zelechów, wg opublikowanej ok. 30 lat temu mapy, probując obejsc z dwoch stron to miasteczko; obecnosc Niemcow na poludnie od Zelechowa po 25 wrzesnia nie jest juz zauwazalna; z samego Zelechowa wojska niemieckie wycofały się takze 24 / 25 wrzesnia, co spowodowalo anarchię w dn. 25 - 29 wrzesnia i walki o to miasteczko  -  wydaje sie bowiem, ze sowieci jadący na Otwock nie pozostawiali wlasnej administracji w mijanych miejscowosciach; w Zelechowie doszło do porywania ludzi; polskie oddzialy przejsciowo zajely to miasteczko, prawdopodobnie dnia 29 wrzesnia; na marginesie dodam, ze podobna sytuacja miala miejsce w Rykach, gdzie Niemcy juz ok. 26 wrzesnia szykowali sie do odwrotu za Wisle, a w miasteczku panował wielki chaos i grabieze - lad przywrocili Niemcy wchodzac tutaj ponownie zza Wisly dopiero dnia 05 października 1939

Mimo odejscia sowietow, dopiero w dniu 12 pazdziernika w Kosinach pod Zelechowem rozwiązal sie pododdzial z 3 P. Strzelcow Konnych. 

9. walczyly z sowiecką bronią pancerną idącą na Warszawę, dwukrotnie, między 26 a 30 wrzesnia, polskie oddzialy wycofujące się spod stacji Mrozy / Broszkow / Skruda na Mazowszu, o ktorych wspominalem tez w punkcie 7-ym. Dowodzili tutaj od 17 wrzesnia: kpt Bury Burzynski, pplk Kazimierz Kowalski (wycofal sie 18 wrzesnia), mjr Guminski, mjr Roman Kloczkowski, mjr Romanowski, plk Mikolaj Wieckowski (od 18 wrzesnia) tocząc juz od dnia 17 wrzesnia potyczki z Niemcami, a w dniach 20 - 25 wrzesnia odpierając ich ciągle ataki; początkowo bylo ok. 700 zoln. z amunicją karabinową na 2 tygodnie oraz amunicją do dzial w pociągach stojących w kierunku Siedlec; od 18 wrzesnia stal tu nasz pociąg pancerny z artylerią; po informacjach o planowanym dojsciu bolszewikow do Wisly, rano 26 wrzesnia rozpoczęto wycofywanie się po osi Mrozy -Skruda - Krzywda stacja / Grzywna - Laskarzew; odchodząc na poludniowy - wschod doszlo do potyczki z ariergardą niemiecką dnia 27 wrzesnia kolo stacji Krzywda. Stąd wycofano sie nagle na zachod, okolo 30 wrzesnia, na Laskarzew. Maszerowano nocami dla uniknięcia sowieckich samolotow - celem byla przeprawa przez Wislę na niemiecką stronę okupacji i potem marsz na poludnie. Mjr Guminski osiagnąl Izdebno dnia 02 pazdziernika, a mając informacje radiowe o kapitulacji Warszawy, zmianie granicy na rzekę Bug i o zajęciu Lublina, po 3 dniach postoju rozwiązal oddzial w dniach 04 - 05 pazdziernika w lesie Izdebno; najblizsze patrole niemieckie byly w poludnie 05 pazdziernika w Wildze i Gorze Kalwarii

10. Na poludniowej Lubelszczyznie (po bojach z sowietami w dniach 23 - 25 wrzesnia w rejonie Zamoscia oraz wykorzystując lukę między wojskami sowieckimi i Niemcami w czworokącie Krasnik - Lublin - Krasnystaw - Zamosc) dopiero rozpoczynala sie koncentracja licznych (w sumie duzo ponad 15 tys. zoln., plus 2 czolgi, 14 dzial, m.in.  grupa "Brzesc" pplka Alojzego Horaka, grupa "Krasnik", grupa plka Gąsiorka, pplka Adamusa, kawaleria pplka Kopcia, oddzial pplka Gornisiewicza, Grupa "Stalowa  Wola"  i inne  wymienione ponizej) oddzialow zwanych "Grupą Wojska Polskiego pulkownika dypl. Tadeusza  Kaliny Zieleniewskiego", ktorą Sowieci okrązyli na przedpolu Sanu w lasach roztoczanskich (rejon Nisko - Janow Lubelski) dopiero w pierwszych dniach pazdziernika 1939 roku. 

Tak więc kiedy Armia Czerwona dnia 26 wrzesnia zajęla Zamosc posuwając się ze Szczebrzeszyna (juz od 23 wrzesnia stala na wschodnim przedpolu Zamoscia, walcząc z przesuwającymi się od polnocy polskimi jednostkami; dnia 24 wrzesnia 1939 roku sowieckie oddzialy rozpoznawcze wjechaly do tego miasta, a 25 wrzesnia 1939 roku radzieckie jednostki pancerne obsadzaja Zamosc), grupa "Kowel" plka Leona W. Koca (od 13 wrzesnia byl dowodca Kowla) zostala dnia 27 wrzesnia wlączona do w/w ugrupowania, wchodząc początkowo w sklad kolumny plka Plonki, wraz z batalionem mjra Waclawa Plewako i kawaleria Zielinskiego; w/w mjr Plewako z Kowla po agresji sowieckiej wycofal sie na Chelm

Gdy rózne radiostacje w dniach 27 - 28 wrzesnia podały o kapitulacji Warszawy, a takze na wiesc o kapitulacji generala Przedrzymirskiego, grupa pulkownika Zieleniewskiego dnia 28 wrzesnia uderzyla trzema kolumnami na SW w styk miedzy Armią Czerwoną a Niemcami odchodzącymi za Wislę: na Modliborzyce - kolumna plka Koca i na Polichno - grupa plka Kiszkowskiego, na Janow Lubelski - grupa "Niemen" plka Wladyslawa Filipkowskiego, na Chrzanow i Dzwole - kolumna tj. grupa  "Chelm" plka Wladyslawa Plonki (ktory dnia 29 wrzesnia zaatakowal ppanc ariergardy niemieckie, a nastepnie w dniach 29 - 30 wrzesnia zostal zaatakowany w Krzemieniu przez Armię Czerwoną). Po walkach 29 i 30 wrzesnia w miasteczku oraz po wyzwoleniu przez grupy "Niemen" i "Brzesc" Janowa Lubelskiego dnia 30  wrzesnia Niemcy wycofali sie z pola walki na zachod, a dalsze mordercze walki w dniach 29 wrzesnia 1939 roku do 02 pazdziernika toczylismy tylko z Rosjanami (Wierzchowiska, Szastarka), np. 30  września w Dzwoli w boju z sowietami ranny został kpt. Lis-Błoński, ktory zmarł w szpitalu w Szczebrzeszynie. 

Grupa plka Plonki z Majdanu Golczanskiego w dniu 01 pazdziernika przeszla do Momot i dnia 02  pazdziernika skapitulowala przed sowietami pod tą wsia, majac jeszcze 8.000 zolnierzy. Lacznie do niewoli sowieckiej poszlo od 10.000 do 15.000 polskich zolnierzy, z ktorych wiekszosc potem zginela - Zieleniewski popelnil fatalny blad poddajac sie sowietom, a nie Niemcom, ktorzy tez oferowali przyjecie  polskiej kapitulacji (Niemcy przyjeli oczywiscie polskie prosby o wziecie do niewoli  zolnierzy Kleeberga, bylego Frontu Polnocnego, czesci Grupy "Dubno"  oraz  Warszawy z  Modlinem; dzieki temu w niewoli niemieckiej uratowaly sie tysiace zolnierzy Wojska Polskiego); jednak 1.300 polskich zolnierzy zdolalo poddac sie Niemcom dnia 30 wrzesnia. Akt kapitulacji przed sowietami podpisalismy dnia 01 pazdziernika we Frampolu, nie wiedzac tego dnia, ze po zmianie linii granicznej dnia 29  wrzesnia, sowieci zaczną sie cofac za Bug. Wykorzystal to 77 pp Strzelcow Kowienskich z LIDY, ktory dotarl do rzeki San i tu sie rozwiazal we wsi Zdziary w dniu 01 pazdziernika, a poszczegolni zolnierze poszli na Lide lub na Wegry; czesc zawrocila w nocy 01 /02  pazdziernika do Momot. Grupy "Chelm" i "Krasnik" rano 02 pazdziernika przeszly do wsi Bukowa i Andrzejowka; rano 02 pazdziernika wszystkie te wsie okrazyly sowieckie czolgi. Grupa "Niemen" zwana samodzielną grupą Filipkowskiego tj. czesc załogi Brześcia i piechota 1 Dyw. Leg. oraz szereg mniejszych oddziałów, ktore od 27 wrzesnia uznaly dowództwo płk. dyp. Tadeusza Zieleniewskiego, walczyly z sowietami do kapitulacji 2 pazdziernika; Filipkowski dostał się do niewoli sowieckiej i został przewieziony do Lwowa, ale zbiegl do Otwocka. Celem grupy pulkownika Zieleniewskiego bylo po 27 wrzesnia przedarcie sie ze srodkowej Lubelszczyzny za San na niemiecką strone okupacji i ewentualnie kierowanie sie na Wegry. Sowieckie dywizje kawalerii jako pierwsze dotarly jednak do ujscia Sanu i okrazyly cale ugrupowanie czterech pulkownikow w dniu 01 pazdziernika. Czesc polskiej kawalerii uszla stąd w nocy 01/ 02 pazdziernika na polnocny - zachod odbijając Krasnik (pod ktory za nimi podeszli kozacy, o czym pozostaly wspomnienia swiadkow) i kierując sie nawet na polnoc od rzeki Wieprz, tj. cz. 7 p. ul., cz. 1 p. szwolazerow, cząstka 22 p.ul.okolo 23 lat temu polskie stowarzyszenia wojskowe dokladnie opracowaly szlaki przemarszu kawalerii w formie wielu broszur, wykazując, ze 

wschodnie przedpole Wisly bylo opuszczone przez Niemcow na obszarze miedzy Krasnikiem a Pulawami w dniach 1 i 2 pazdziernika 1939 roku, 

a sowieckie rozpoznanie dotarlo do rzeki Wisly na polnoc od ujscia Sanu i prawdopodobnie do Pulaw 

i dlatego (mimo, ze Niemcy caly czas kontrolowali szose z Pulaw do Lublina i z Lublina na Lubartow oraz z Krasnika na zachod do mostu na Wisle) jeden z polskich oddzialow kawalerii dotarl nawet pod Minsk Mazowiecki; do rzeki Tanew odskoczyly 16, 19, 25 kmk Janczewskiego i Lewandowskiego, ale 03 pazdziernika rozwiązali sie bedąc okrązeni przez sowietow; podobnie unikneli niewoli Lozinski i Piatkowski z 12 i 15 kmc. Jeszcze dodajmy, ze sowieci zdobyli prawie 50 tys. karabinow, pistoletow i roznych km-ow, a takze 9 mln szt. amunicji, w trakcie kapitulacji Zieleniewskiego. 

Z grupy "Brzesc" byl oddzial, ktory doszedl na polnoc do SGO "Polesie". Juz wczesniej oddzial pancerny por. Jakubowicza przejechal za wycofujacymi sie Niemcami z Lubelszczyzny - w celu dojechania do Warszawy - az na polnoc od Wieprza i dnia 16 pazdziernika rozwiazal sie w rejonie dawno wygaslej bitwy z sowietami pod Lukowem (Okrzeja). Np. jeszcze dnia 02 pazdziernika o kilka kilometrow na poludnie od Lublina niemiecki oddzial rozpoczynajacy ruch na wschod, wziąl do niewoli polską kompanie

11. Na zachodnim Polesiu nadal toczymy krwawe walki z bolszewikami: Korpus Ochrony Pogranicza generala Ruckemana - Orlika dnia 19 wrzesnia 1939 roku prowadzi działania opóźniające w kierunku rejonu koncentracji; rejon ten to południowy brzeg Prypeci; ciężkie walki wrecz z sowietami tocza sie na pozycji ufortyfikowanej w rejonie Sarn; tego dnia dochodzi do spotkania dowódcy KOP z gen. Kleebergiem: postanowili połączyć siły idąc na Lwów. Dnia 27 wrzesnia 1939 roku KOP toczy boj o Ratno, a 28 i 29 wrzesnia  przebija sie przez rejon wsi Szack na zachod i forsuje rzeke Bug - sowiecka bron pancerna uderzając od strony SW na Wytyczno rozbila calkowicie to polskie ugrupowanie w dniu 01 pazdziernika - oficerowie przedarli sie 02 pazdziiernika w kierunku Ostrowia Lubelskiego, ale od sil SGO "Polesie" oddzielali ich sowieci; drobne pododdzialy przebily sie jednak spod Wytyczna na NW w kierunku Grupy generala Kleeberga mimo, ze na niebie stale panowaly radzieckie samoloty rozpoznawcze i bombowe; 

walczą pozostalosci zniszczonej przez bolszewikow na wschodnim przedmiesciu Kamienia Koszyrskiego Grupy  Operacyjnej "Grodno" ppłka E. Czerny

rowniez zdziesiątkowana Flota Pinska przebijająca sie spod Kowla przez Mokrany 26 wrzesnia 1939 roku do Włodawy w ciezkich bojach z sowietami w dniach 26 - 28 wrzesnia. Na jednostki te nie mogl zaczekac general Kleeberg wyprzedzony przez sowieckie brygady  pancerne tak od Lukowa 24 wrzesnia, jak i od Kocka 28 wrzesnia; mimo tego pewne pododdzialy marynarzy walczyly miedzy Lukowem a Kockiem az do kapitulacji SGO "Polesie". 

Generala Franciszka Kleeberga nie dogonily takze: 

ze stacji Lubomirsk Pułk KOP "Osowiec" Tabaczyńskiego i artyleria Walaska oraz 

spod Równe 3 pułk piechoty KOP "Głębokie" płka Zajączkowskiego, ktory podchodzi pod rzekę Styr oraz miasteczko Kołki dnia 20 wrzesnia 1939 roku (pulk toczyl ciezkie walki o Kolki, nad rzeka Stochod, Borowicze - Hruziatyn - Nawoz); pulk ten zostal okrazony przez sowietow w dniu 22 wrzesnia

12. Wojska (4.000 zoln.) z Rejonu Ufortyfikowanego Sarny, ktorego broniono od 17.09 (sowieci rano 17 wrzesnia bombarduja wezel kolejowy Sarny i  wagony gotowe do odjazdu na poludnie; w miejscowosci Tynne bunkrem dowodzil por. J. Bołbott, ktory od 18 do 20 września 1939 r. wraz z 49-osobową załogą bunkra stawiał opór sowieckim oddziałom - dane w Instytucie gen. Sikorskiego w Londynie) do 20 wrzesnia, częsciowo się  wycofaly pod naporem sowieckiej dywizji piechoty, ale poszczegolne bunkry trwaly w oporze 9 dni do 25 wrzesnia i ich zalogi zostaly wymordowane w calosci. 

13. Z Łucka wyszly dwa silne zgrupowania kawalerii pod dowodztwem podpulkownika Kazimierza Halickiego pulkownika Stefana Hanki - Kuleszy (tam  od 15 września). Trzonem ich byl OZ Wolynskiej BK, tj 10 szwadronow plus artyleria w tym ciezka - zmot.; dnia 18 wrzesnia dolączyli do Grupy Operacyjnej "Dubno" generala Stefana Strzemienskiego (wyznaczony juz dnia 12 wrzesnia, ale Grupa zorganizowana w Dubno dnia 16 września 1939 i powiekszona znacznie w Toporowie kolo Radziechowa w dniach 17 - 19 wrzesnia oraz pozniej przez rozne oddzialy walczace z napierajacymi sowietami; na lotnisku Radziechow Grupa miala 8 samolotow i silną artylerie w tym ciezką).

Juz w nocy 18 na 19 wrzesnia 1939 roku sowieci zaatakowali polska kolumne liczaca az 12.100 zolnierzy, ktora szla z kierunku Brodow na Lwow; wzieli ja do niewoli. Toporow lezacy na zachod od Brodow byl w tym momencie miejscem koncentracji dla Grupy "Dubno"; wszystkie te ugrupowania zmierzaly do stacji Krasne na wschod od Lwowa, aby dalej isc na Wegry. Poniewaz wojska sowieckie odciely juz drogi na poludnie na Wegry, wiec ugrupowanie musialo zawrocic (po ciezkich walkach  dnia 19 wrzesnia o Busk i stację kolejową Krasne tylko drobnym pododdzialom udalo sie przedrzec - mimo zdobycia Krasne dnia 19 wrzesnia - na poludniowy - zachod, ale w niewielkiej odleglosci zostaly zaatakowane przez pancerne i zmotoryzowane jednostki Armii Czerwonej, tj. na wschod od Lwowa; jencow polskich trzymano w obozie w Krasne i w polowie  listopada - przez Kozienice - odeslano do Lodzi tych, ktorzy przed wojnna tam mieszkali. Ponowne walki z sowiecką bronią pancerną o Busk w dniu 20 wrzesnia 1939 roku) ponownie na polnoc i na NW tak, aby dotrzec do linii oslanianych przez ariergardy niemieckie. Z lesistego rejonu lotniska Radziechów i Toporowa musiano wycofac sie pod naporem sowieckim na zachod za rzeke Bug i jedynym wyjsciem bylo stale podązanie za odchodzącymi tylami 4 niemieckiej Dyw. Lekkiej. 

Po stoczeniu potyczki nad Bugiem z jej pododdzialem oslonowym (Niemcy pospiesznie odjechali na zachod, bowiem w dniach 22 i 23 wrzesnia ta niem. lekka jednostka wracala juz za San) dnia 21 wrzesnia o Kamionkę Strumilową, doszlo - po wycofaniu sie wszystkich niemieckich ariergard - dnia 22 wrzesnia23 wrzesnia do morderczych bojow z Armią Czerwoną o Uhnów i Bełz (od poludniowego  skrzydla Frontu Deba Biernackiego oddzielał  Halickiego sowiecki kordon pancerny wspomagany przez dywersantow, ktorych hersztem miedzy Tomaszowem Lubelskim a Sokalem byl m.in. niejaki "Humer", co podano juz ok. 1992 roku w jednym z kwartalnikow historycznych), kiedy atakując na polnocny - zachod ugrupowanie "Dubno" realizowalo rozkaz przebicia sie do Frontu Dęba-Biernackiego

Dnia 23 wrzesnia artyleria i jednostka pancerna Grupy "Dubno" marszem bojowym przeszly do Mostów Wielkich. Kompania pancerna por. Jakubowicza przebila sie z Mostów przez Bełz do Uhnowa; dalej atakowala na polnoc na Tyszowce i na tylach sowietow dotarla do Grabowca; w dalszych walkach z sowietami utracono wszystkie czolgi; kompania ta unikając Armii Czerwonej przedostala sie na polnoc od Wieprza na Mazowsze, ale dnia 29 września we wsi Filipówka, w obliczu sowieckich czolgow na szosie z Lukowa do Garwolina, została rozwiązana! 

Po zalamaniu się linii obronnych Frontu Polnocnego, ponownie "Dubno" skręca na poludniowy - zachod, ale niestety zostaje dnia 23 wrzesnia okrązone przez sowietow w lasach na NE przedpolu Rawy Ruskiej. Sytuacja zmusza nas do ponownego zaatakowania Niemcow (24 wrzesnia), aby przedostac sie za ich oddzialy tylowe, co wobec naporu Armii Czerwonej (22 - 26  wrzesnia) sie nie udalo i plk Hanka - Kulesza dnia 25 wrzesnia rozwiazuje Grupę decyzją, ktora  zapadla we wsi Michalowce. Częsc (tylko 2000 zolnierzy) poprosila Niemcow o wziecie nas do niewoli i skapitulowala w ostatnim momencie dnia 25 wrzesnia przed niemiecką 2 Dywizją Pancerną, ktorej ariergardy w tym dniu odjezdzaly koleją z  Rawy Ruskiej do Rzeszowa i automatycznie zdawaly miasteczko w rece radzieckie. Pojedyncze oddzialy dolączyly do dywizji rozwiązanego Frontu Polnocnego, bądz nadal w okrązeniu walczyly w lasach pod Rawą Ruską z 14 Dyw. Kawalerii sow., ktorą nastepnie skierowano na Zamosc dla zablokowania nam drog odwrotu na Wegry. Walki z Armią Czerwoną trwaly tutaj dlugo, tj. walki kawalerii Hanki - Kuleszy wraz z pozostalosciami 23 DP przeciwko sowietom, w tym z ich czolgami, w rejonie Rawy Ruskiej przeciagnely się do 1 - 3 pazdziernika 1939. Większosc wpadla w ręce sowieckie w dniach 22 - 26 wrzesnia; częsc przedarla się na Węgry lub do Rumunii. 

Tak wiec na poludniowej Lubelszczyznie sowieci zrealizowali cel operacyjny: szacunkowo 100 tys. zoln. Deba Biernackiego, ponad 15 tys. pod pulkownikiem Zieleniewskim, podobnie 15 do 30 tys. z Wlodzimierza Wolynskiego, ponad 10 tys. zoln. z Grupy "Dubno" oraz kawaleria z Lucka, a takze 75 tysiecy pod rozkazami gen. Piskora - wszystkie te grupy walczyly w osamotnieniu, a z Armią Czerwoną oddzielnie, mimo ze razem to ponad 200.000 zolnierzy Wojska Polskiego

§ 

Prawdopodobnie resztka 103 p. szwolaż. skryła się na północnym skraju worka suwalskiego, pod Puńskiem; tutaj już  spędzi nocleg 24/25.09Rano 25 wrzesnia ppłk J. Dąmbrowski dotarł do m. Podjeziorne, na północnym brzegu Jez.  Tajno, o 12 km od Rajgrodu

Rano sow. 20 Br. Zmot. rozciągnięta od Dąbrowy - Lipska - do Goniądza, gdzie przybył rosyjski OW rano 25 wrzesnia. Sow. 20 Br. Zmot. z Goniądza wysyła oddział w składzie 15 samoch. pancernych, który miał przejąć od Niemców twierdzę Osowiec”; wieczorem 25.09 przejęto Osowiec, gdzie w nocy 25 / 26.09 skoncentrowała się cała 20 Br. Zmot.; od dnia 26.09 brak informacji o działaniach

Sow. OW z 27 Br. Cz. rusza 24.09 bez walki z Sopoćkin na Sejny i Suwałki; inny OW dnia 23.09 z Grodna wyszedł  na Sopoćkinie; gros 27 Br. Cz. od 22.09 w samym Grodnie ale brak danych od dnia 27.09 - bowiem dnia 26.09 OW z 27 Br. Cz. wraca z Augustowa do Grodna i tu koncentruje się całość 27 Br. Cz.

Sow. 2 Br. Cz. skoncentrowana 23.09 w Sokółce; jej OW dotarł w nocy 23/24.09 pod Sejny; brak danych o działaniach w dniu 25 wrzesnia i później.


W nocy 25/26.09 ostatnie polskie oddziały przechodzą na Litwę z ziemi suwalskiej, w rejonie Puńsk - stacja kolejowa Trakiszki. Dotyczy to resztki spieszonego 103 p. szwolażerów. Jednak dopiero “w nocy z 25 na 26.09 gros brygady przeszedl na stronę litewską (Łossowski, (...), s. 42 i G. Fijałkowski, Arch. WIH, sygn. II/2/184 oraz Z. Kosztyła, Wrzesień 1939, s. 190 - 191). Słowo “gros” należałoby zastąpić słowem “pozostałość”. 


Dnia 26.09 zakończyło się masowe i zorganizowane przekraczanie granicy litewskiej (wg Łossowskiego, s. 45), a potem szły już tylko grupy żołnierzy. Jeszcze 27.09 przelecial do Kowna samolot “Sum” z Warszawy z mjrem Galinatem

Świtem 26.09 ostatnie części Zapasowej Brygady Kawalerii przechodzą na Litwę w rejonie Puńska, ale mimo tego jeszcze do 28 wrzesnia były oddziały w rejonie Sejn ewakuujące się dopiero w tymże dniu na Litwę. 

Po 26.09 nie złożyła broni w rejonie Suwałk, grupa kpta Stanisława Bielickiego “Ziomka prowadząca dzialania o kryptonimie “Hańcza” (wg Ślaski, t. 5 - 6, s. 227). Doczekała ponownie Niemców wchodzących tutaj 06 października. Rozbici w końcu kwietnia 1940 roku. Tutaj dodajmy, ze sowieci wprowadzili stan wojenny od dnia 26 wrzesnia na calym terytorium okupowanym od Suwalk, przez Zambrow, Lukow, Chelm Lubelski, Zamosc, Rawe Ruska az do Karpat. 

Ppłk J. Dąmbrowski dotarł 26 wrzesnia do Lipkowa koło Grajewa - jedyna droga to marsz wzdłuż granicy Prus  Wschodnich,  gdzie (na tym odcinku) Niemcy już wycofali się za swoją przedwojenną linię graniczną. 


Dnia 27.09 oddział ppłka Dąmbrowskiego (= Dąbrowski Jerzy) zajął Szczuczyn, o 6 km od granicy Prus Wschodnich!  Otrzymano tutaj inf. o kapitulowaniu stolicy w dniu nastepnym wylacznie przed Niemcami (komunikat nadało 27 wrzesnia  radio niemieckie z Olsztyna)! 


WARSZAWA 

22 wrzesnia - 01 pazdziernika 1939 

W dniu 22 września zostal wydany wspolny i jawny juz komunikat niemiecko - sowiecki o następującej treści: "Rząd niemiecki i rząd Zwiazku Sowieckiego ustanowiły linie demarkacyjną miedzy niemieckimi i sowieckimi armiami biegnącą wzdłuż rzeki Pissy, do jej ujścia do rzeki Narwi, wzdłuż rzeki Narwi do jej ujścia do rzeki Bug, do ujścia Bugu do rzeki Wisły, dalej wzdłuż (Wisly do) rzeki San i rzeką San do jej źródel"; komunikat powyzszy wynikal z porozumienia podpisanego dnia 21 września w Moskwie miedzy Woroszylowem a gen. Ernst'em Köstringiem, którego celem było uniknięcie konfliktów między Armią Czerwoną a Wehrmachtem: agresorow "miał rozdzielać 25 kilometrowy pas ziemi niczyjej, a oddziały sowieckie wstrzymały marsz przez dwa dni, dając w ten sposób możliwość zorganizowanego wycofania się Niemcom". Wobec tego Niemcy dnia 22 września odwołali plany zdobycia Pragi, a dnia 23 wrzesnia po raz pierwszy sowiecka prasa publikuje nową mapę z rozgraniczeniem armii niemieckiej i sowieckiej na Wiśle z Pragą po stronie sowieckiej. Potem przez kilka dni publikowano powielenie tej mapy, Wisłę nazywając linią rozgraniczenia wojsk sprzymierzeńców. Powyzej omowione porozumienie spowodowalo, ze w dniach 23 - 26 wrzesnia hitlerowcy probowali zmusic calą Warszawe do kapitulacji przed podejsciem sowieckich oddzialow od wschodu, poprzez podjecie agresywnych atakow na infrastrukture cywilną miasta; mimo braku prądu od 23 wrzesnia mieszkancy poslugiwali sie radioodbiornikami na baterie w celu odbioru warszawskiej krotkofalowej stacji nadawczej oraz stacji radiowych rosyjskojezycznych, niemieckich i BBC.  

W dniu 24 wrzesnia "w Warszawie rozeszla się wiesc, ze wojska radzieckie zajmą tereny Polski do Wisly". Warszawa byla glownym celem sowieckiej agresji. 

Maciej Korkuc cytuje Wlodzimierza Dąbrowskiego (wspomnienia te byly 20 lat temu rewelacją), ktory opisal, ze "w zwiazku z tym" przedostal sie "na Prage w oczekiwaniu na nadejscie Czerwonej Armii" (zapewne juz 25 wrzesnia); komunisci opisywali z zawodem, ze "byli zmuszeni wrocic do lewobrzeznej Warszawy", bowiem "po kapitulacji Warszawy nie bylo sensu siedziec bezczynnie na Pradze", skoro "dowiedzielismy sie, ze armia radziecka zajmie tereny tylko do Bugu". Agresja sowiecka juz po 17 wrzesnia spotkala sie z entuzjastycznym przyjeciem wsrod warszawskich komunistow

Ostatnie niemieckie natarcie na Pradze miało miejsce w nocy 26 na 27 września o godz. 23.30 i o 01.00. Sami Niemcy wstrzymali atak o 02.00 w nocy. My tej nocy mieliśmy nawet plany zaatakowania Niemców w Wilanowie, co jednak rano 27 września zostalo odwolane, bowiem pomysl wydostania sie z Warszawy byl aktualny tylko w razie decyzji o obronie Pragi przed Armią CzerwonąSytuacja bowiem wokół Warszawy zaczęła się zmieniać dnia 26 września, o czym nie wiedział major Galinat startując na "Sumie" dnia 26 września o godz.  12.00 z Bukaresztu. Mimo, że Galinat jest po trzech godzinach już w Warszawie to nie zostaje przyjęty przez gen. Rómmla (dnia 23  września o godz. 2.30 mjr Wyrwicki wraz z  ppłk. Mateuszem Iżyckim odlecieli z Warszawy do Hajduböszörmeny na Węgrzech; 25 i 26  września 1939 roku wystartowało z Warszawy w kierunku południowym az 11 samolotow i dwa motoszybowce - m.in. docierając na Wegry,  Slowacje i do Rumunii; wczesniej samoloty te prowadzily m.in. rozpoznanie na wschodnim Mazowszu, podobnie jak Kleeberg, ktory podczas  przebijania sie przez rosyjskie zapory prowadzil zwiad lotniczy miedzy Wlodawa a Zelechowem. Jeszcze 27 wrzesnia przelecial do Kowna samolot “Sum” z Warszawy z mjrem Galinatem, ktoremu w dniu 16 wrzesnia Marszalek Smigly Rydz zlecil tworzenie w glebi Kraju tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej). Dzień 26 września nie przyniósł Niemcom wokół Stolicy żadnych nowych zdobyczy mimo przeprowadzenia generalnego szturmu. Wieczorem 26 września wyczerpała się Niemcom amunicja do moździerzy! Jakaś czołówka pancerna sowiecka 26 września kierowała się w stronę Otwocka, co autor zdołał ustnie potwierdzić, i dlatego dnia 26 września, prezydent Starzyński (s. 130) objeżdżał Warszawę, aby przestrzec ludność, że wraz z Niemcami do Stolicy wejdą Moskale i "nie należy ich traktować wrogo, gdyż są oni naszymi sprzymierzeńcami"! W tym też dniu polski attachat w  Paryżu zatrzymał i nie wysłał do Warszawy nadanego z Bukaresztu rozkazu Marszałka Rydza Śmigłego dla Stolicy. Rómmel po południu 26 września wysłał kapitana Tadeusza Wojciechowskiego do generała Blaskowitza, aby rokował o zawieszenie broni. Niemcy jedynie odwołali natarcie na lewobrzeżną Warszawę (wieczorem 26 września), bo już dnia 22 września odwołali plany zdobywania Pragi. Dnia 26 wieczorem doszlo do narady 5 oficerów - w tym Okulickiego - pod kierunkiem majora Aleksandra Kuźmińskiego, na ktorej planowano aresztować kilku generałów, aby nie dopuścić do podpisania kapitulacji Warszawy; plan odwolano.

Ciekawe, że dnia 26 września Niemcy żądali wyłącznie  bezwarunkowej kapitulacji Warszawy, a dnia 28 września podpisali z nami kapitulację honorową. Co stalo sie dnia 27 wrzesnia wokol Stolicy

W nocy 26 na 27 września niemiecka 3 Armia wydała rozkaz o zakończeniu działań bojowych na wschód od Wisły

Skutkiem tego od rana 27 września luzowane są niemieckie (cała 32 DP niem. i część 228 DP co obserwowali polscy żołnierze  różnie tłumacząc powody) oddziały pod Nowym Dworem na wschodnim brzegu Wisły w rejonie Twierdzy Modlin, a o 02.00 w  nocy 26 / 27 września Niemcy kończą walki na Pradze. Aby zapobiec polaczeniu polskich sil z Modlina i z Pragi w  momencie odchodzenia Niemcow na zachod, pozostaje jednak na wschod od Wisly niemiecka 217 DP w Annopolu i na  Targówku. Na naradzie wojskowej nocą 26 / 27 wrzesnia generał Kutrzeba opowiedział się za skapitulowaniem wylącznie  przed Niemcami (ale nie wszyscy byli tego samego zdania, bowiem pojawila sie opcja walki z Moskalami na Pradze i kontynuowania obrony od zachodu) Rómmel przekazał dowodzenie w konspiracji generałowi Tokarzewskiemu. W dalszej kolejności o godz. 05.45 rano dnia 27 września nasz przedstawiciel kapitan J. Otto przekracza linie niemieckie na szosie radzymińskiej i przekazuje nasze propozycje wszczęcia rozmów kapitulacyjnych. Rano 27 września Niemcy prawie wstrzymali ostrzał artyleryjski stolicy wobec wyczerpania się amunicji, co potwierdzał w Norymberdze generał JODL, określając te zapasy na 10 do 15 dni! 

O godz. 08.00 rano 27 września mieliśmy już wstępne zawieszenie broni z Niemcami, tak aby generał Kutrzeba i plk Aleksander Radwan - Praglowski mogli przejechać z Targówka na Pradze "przez teren zajęty przez wojska niemieckie, na zachodni brzeg Wisły", celem zlozenia podpisow pod dokumentami o calkowitym zawieszeniu broni z Niemcami. Praglowski do 27 wrzesnia byl szefem sztabu Armii "Warszawa". Pojawily sie tez nagle w okresie listopad 2008 / marzec 2009 w internecie informacje o 27 wrzesnia i zdjecia Sulejowka, mające po 60 latach rozstrzygnąc o miejscu zlozenia podpisow; nie wplywa to jednak na moje opinie o zmianie sytuacji militarnej na wschod od Pragi 27 i 28 wrzesnia; ponadto nie jest pewne, czy zdjecia nie dotyczą 30 wrzesnia, a podpisywane dokumenty to uzupelnienia do kalendarza aktu kapitulacji

Na przedpołudniowej w dniu 27 wrzesnia naradzie generalskiej w Warszawie postanowiono skapitulować wyłącznie przed Niemcami! Kutrzeba zaś uzgodnił, że do niewoli będą jako pierwsi iść żołnierze z Pragi, a to wobec podchodzenia sowietów dnia 27 wrzesnia w poludnie pod nasze linie obronne na pld. - wsch. przedmiesciach stolicy. Wstępnie uzgodniono, że od godz. 12.00 dnia 27 września będzie obowiązywać tylko z Niemcami calkowite zawieszenie broni (blednie w internecie podaje sie godz. 14.00), a Warszawę i Modlin (Modlin otrzymał informacje o tych warunkach dopiero o  04.00 rano dnia 28  września, a Hel już w nocy 27/28 września) Niemcy przejmą w całości dnia 30 września - pośpiech tego dnia był konieczny! Doszlo bowiem do uderzenia rozpoznawczego nowego wroga o godz. 13.00 i o godz. 18.30 dnia 27 września na Pradze na ulicy Grochowskiej, gdzie mają miejsce dwie walki zakonczone dla nas sukcesem! Dnia 27 wrzesnia "na Pradze panuje optymizm" i wielu nie myśli iść do sowieckiej i niemieckiej niewoli! W Wiązownej i Garwolinie gromadzą się masy uchodźców (np. Rowecki), którzy dnia 27 września mieli zablokowany dalszy marsz do Pragi. 27 września pojawiła się plotka o naszych wojskach w Otwocku - byly to prawdopodobnie wojska sowieckie - o czym dyskutowano na ulicach warszawskich; tego typu dezinformacyjne plotki rozsiewano np. dnia 16 wrzesnia w Tarnopolu czy 17 wrzesnia w Wilnie

Cała Warszawa wiedziała dnia 27 września, że na Pradze Niemcy odeszli, a sowieckie kolumny pancerne przeprawily się przez Wislę

Skutkiem nowej sytuacji na warszawskiej Pradze jaka powstala dnia 27 wrzesnia, uzgodnilismy z Niemcami zapewne  jeszcze wieczorem 27 wrzesnia, ze nasza kapitulacja wylacznie przed nimi bedzie honorowa i obejmie calą stolice, co natychmiast podaly radiostacje niemieckie. Skutkiem tego, dnia nastepnego 28 wrzesnia minister spraw zagranicznych  Rzeszy odlecial do Moskwy, z planem powolania kadlubowego panstwa polskiego ze wschodnią granicą od Grodna do Przemysla, ale tutaj padlo stalinowskie veto - pierwszy raz juz 20 wrzesnia - i uslyszal od sowieckich przywodcow, ze nie są oni zainteresowani wschodnim Mazowszem i Pragą, a ządają Litwy. Tak wiec o godz. 13.15 dnia 28 września w Rakowie na Okęciu, gen. Kutrzeba podpisał honorową kapitulację Warszawy tylko przed Niemcami, zgodnie z ktorą od 30 września Niemcy będą wykonywać władzę w calej Warszawie i w Modlinie (po paru godzinach w Modlinie przyspieszono ten termin); ale założono, że dopiero dnia 02 października w południe wojska niemieckie zakończą obsadzanie całej Stolicy. Następnie mieli opuścić Pragę do wieczora 04 października, a sowieci mieli przejąć Pragę od wieczora 04 pazdziernika do wieczora 05 października, wg uzgodnien zawartych 20 wrzesnia wieczorem przez Szaposznikowa Woroszyłowa z przedstawicielami niem. OKH, m.in. z plk Krebsem - te wojskowe szczegoly staly sie nieaktualne, gdy Niemcy juz 22 wrzesnia zrezygnowali ze zdobywania Pragi warszawskiej, co mieli zrobic za nich sowieci zapewne przed 30 wrzesnia - i ponownie na krotko powrocono do tego kalendarza w dniach 27 i 28 wrzesnia. Wydaje się, że dopiero po Układzie podpisanym w  Moskwie w nocy 28/29 września, zmieniono te szczegóły 29 wrzesnia, tak aby Niemcy obsadzili wschodnie przedmiescia Pragi dn. 30 wrzesnia, a całą Warszawę do godz. 15.00 dnia 01 październikaCzęść oddziałów w stolicy 29 i 30 wrzesnia nie zaakceptowała decyzji o złożeniu broni, a wśród oficerów polskich zdarzały się nawet przypadki samobójstw

Nie ma zas szczegolowych danych wojskowych z dnia 28 i 29 wrzesnia o sytuacji na wschodnich przedmiesciach Pragi, tj. niemieckiej 217 DP w Annopolu i na Targówku oraz części niemieckiej 228 DP pod Nowym Dworem na wschodnim brzegu Wisły w rejonie Twierdzy Modlin; obecnosc tylko tych dwoch jednostek niemieckich jest potwierdzona w poludnie 27 wrzesnia, ale w dniu nastepnym 28 wrzesnia mogly one odejsc za linie demarkacyjną, a wiec za Bugo - Narew  i za Wisle na wysokosci Legionowa; dnia 29 wrzesnia niemiecka jednostka byla jedynie w Legionowie - Jablonna

Tymczasem w Paryżu Rada Ambasadorów przedstawia 28 września Sikorskiego jako naczelnego dowódcę rodzącej się we  Francji Armii Polskiej. 

Tego dnia 28 września sowieci m. in. obsadzili: Łęcznę nad Wieprzem, KockRadzyń PodlaskiŚwidnik pod  Lublinem, Sokołów Podlaski, most na Bugu w Broku, Malkinie

Ale są jeszcze tacy co po południu dnia 28 września liczą na pomoc sowiecką: w Modlinie być może myślą o tym gen.  Thommee i pułkownik Staich. O godz. 16.00 dnia 28 września podpisano kapitulację Modlina, w której zadecydowano o obsadzeniu tej Twierdzy przez Niemców już 29 września. Wieczorem dnia 28 września radio Warszawa nadaje komunikat specjalny o kapitulacji Stolicy tylko przed Niemcami (odebrany np. na poczcie we Włodawie przez Kleeberga), co potwierdza takie  informacje z radia niemieckiego z dnia 27 września. Wieczorem 30 września radio BBC powtarza informację co ostatecznie  wpływa na zmianę planów Kleeberga. Ostatni komunikat radiowy z Warszawy dnia 01 października przed godz. 15.00 odebrał np. major Dobrzański. W wyniku kapitulacji Stolicy do niewoli niemieckiej poszło ok. 88 tysięcy żołnierzy, a do sowieckiej około 32 tysięcy (byli to mieszkańcy terenów na wschód od Wisły; jest tez inf., ze sposrod 120 - 140 tys. jencow ze stolicy, do niewoli sowieckiej poszla polowa?)! Pierwsi odchodzili do niewoli obrońcy Pragi od godziny 20.00 dnia 29 września, tak do sowieckiej jak i do niemieckiej. Do obozu w Legionowie pieczę nad naszymi żołnierzami mają polscy oficerowie i niemiecka straż, ktora zdawala tych jencow w sowieckie rece. 

Sowieci dnia 29 września obsadzili Siedlce i Węgrów

Mimo podpisanej juz honorowej kapitulacji Warszawy wylącznie przed Niemcami i rozlepienia o tym plakatow dopiero 29 wrzesnia, w stolicy w dniu 29 września obawiano się wkroczenia sowietów! Pisarz Ferdynand Ossendowski i kanonik Około - Kułak spalili "zbiory antybolszewickie", "w tym ulotki i broszury, nie mogąc przewidzieć (...) co się stanie" (wg Zuzanna Rabska, "Moje życie  /.../", tom II, Wrocław 1964, s.  296). Bowiem zgodnie z literą umowy kapitulacyjnej z 28 wrzesnia, na warszawską Prage za tydzien mieli wkroczyc sowieci, wpuszczeni tam przez Niemcow; jednak gdyby nie kapitulacyjne umowy Modlina / Nowego Dworu oraz Warszawy / Pragi - obie zawarte 28 wrzesnia - na Prage uderzylyby pancerne sily radzieckie od wschodu, o czym ok. 15 lat temu pisal pan S. Mudzo w łodzkiej gazecie, a ludnosc Stolicy obawiala sie drugiej "rzezi Pragi" jak w trakcie Powstania Kosciuszkowskiego. Jednak dnia 30 września rano Niemcy obsadzili wszystkie przedmieścia Pragi (ten szczegół uzgodniono zapewne dnia 29  września, gdy dowództwo niemieckie miało nowe wytyczne z Berlina juz przed, lub moze po powrocie Ribbentropa, a celem takich działań byłoby odgrodzenie Pragi od sowietow) i lewobrzeżnej Warszawy, mimo że nadal byli tam tez polscy żołnierze; niemieckie oddzialy  zwiadowcze weszly takze do pewnych obiektow w centrum, a na paru ulicach wybuchla nawet tego dnia strzelanina. Dnia 30 września przestaje nadawać Radio Warszawa Dwa. Niemiecki wysuniety oddzial lącznikowy jest odnotowany dnia 30 wrzesnia w Minsku Mazowieckim i na SW od Minska w drugiej pobliskiej miejscowosci, jak podal pan Glowacki. Kolumna oficerska odeszła ze Stolicy wyłącznie do niewoli niemieckiej w dniu 01 października o świcie, a nastepnie wojska niemieckie wkroczyly rano 01 pazdziernika do Warszawy. O 15.00 dnia 01 października Niemcy przejmują Komendę Miasta

To tyle na temat obrony Warszawy u schylku września 1939 roku


Maksymalnie na Litwie dnia 27.09 w obozach dla internowanych znalazło się ok. 14.000 żołnierzy i ponadto 2.000  policjantów. Są dane /wg płka Mitkiewicza/ o łącznie 15.000 internowanych - w tym 3.000 oficerach; wg Poboga -  Malinowskiego było internowanych do 24.09: 2.500 oficerów, 9.000 szeregowych, 2.300 policjantów; łącznie 13.800 osób, a  ponadto 2.000 uchodźców cywilnych. Litewski Czerwony Krzyż podawał 14.000 internowanych. 


Dnia 28.09 polska kawaleria zostaje okrążona przez Sowietów na północ od Łomży dzieląc się na mniejsze oddziały. Major Dobrzanski i pulkownik Dąmbrowski rozdzielają sie. Grupa pulkownika Dąmbrowskiego zawraca na wschod i przejdzie do partyzantki antysowieckiej, bowiem wierzyl on, ze Warszawa rzeczywiscie skapitulowala tylko przed Niemcami. Major Dobrzanski i 180 ludzi skierowalo sie na poludnie. Grupy zolnierzy pod Kolnem walczą nadal z Armią Czerwoną po 28 wrzesnia.  28 - 30 wrzesnia 1939 roku pozycje Sowietow, Niemcow i Polakow.

Dnia 28 września sowiecki Front Białoruski 

25 Br. Cz., od nocy 19/20.09 do 07.10 pozostaje w odwodzie w lesie  Niemenczyńskim pod Wilnem.  

6 Br. Cz. od 19.09 do 23.09 w Wilnie; od 24.09 brak danych

22 Br. Cz. 23.09 wyrusza z Nowej Wilejki na Szczuczyn; dnia 24.09 przesuwa się do m. Sołowieja? Dnia 25.09, do wieczora,  zajmuje pozycje w m. Puszkary, prawdopodobnie na północny - zachód od Grodna, w rejonie Niemen - Adamowicze. Od 26.09 brak danych

21 Br. Cz. w rezerwie od godz. 12.00 dnia 21.09 w m. Wołpa, koło  Mostów nad Niemnem. Z pewnością do 23.09 pozostawała bez ruchu  w tym rejonie. Od 24 wrzesnia brak danych.

29 Br. Cz., godz. 15.00 dnia 22.09 zajmuje Brześć, z którego wieczorem 22.09 odchodzi ariergarda Korpusu Guderiana;  jednak Niemcy do 27.09 korzystają jeszcze ze stacji kolejowej w Brześciu wywoząc zepsuty sprzet do Prus (na tą stację wjezdzaly  tez do 25 wrzesnia pociagi z polskimi nieuzbrojonymi zolnierzami, ktorych tutaj rejestrowano jako zdemobilizowanych lub odsylano np. do obozow jenieckich). Toczy ciezkie walki pod wsia Jablon w dniach 28 - 29 wrzesnia z ruszającą na zachod SGO "Polesie". Za okres  30 wrzesnia do 03.10 nie ujawniono danych o 29 Br. Czolgow, od dnia 04 października skoncentrowana ponownie w Brześciu

Z meldunku Kleeberga -  meldunek Kleeberga z godziny 20.00 dnia 03 października przekazany na stacji kolejowej w  Krzywdzie  wyższym dowódcom, opublikował Adam Epler w 1943, a za nim Jan Wróblewski, strona 149 - wiadomo zaś o  ogromnych stratach sowieckich w czołgach i pojazdach pancernych od dnia 01 października  włącznie do wieczora 03 października: STO CZOŁGÓW w trakcie walk między Parczewem, Kockiem i Łukowem! Dodam dla wyjaśnienia, że Epler w 1943 roku nie mógł napisać, że sto czołgów stracili sowieci. Szkoda, że w 1989 roku także Wydawnictwo MON nie mogło podać, że Kleeberg walczył po 17 września tylko z sowiecką bronią pancerną. Do glownego kilkudniowego - od 01 (od wieczora) do 06 pazdziernika - starcia z nią doszlo na wzgorzach okalających Łukow od poludniowego - zachodu i dlatego w nomenklaturze europejskiej bitwa ta nazywa sie - "pod Łukowem". Dnia 02 pazdziernika 1939 roku sowieckie czolgi pod Kockiem wspomagaly niemiecki pulk zmotoryzowany dysponujacy tylko samochodami opancerzonymi - sa o tym wspomnienia polskich swiadkow, jak tez dwa zrodla niemieckie i opracowanie angielskojezyczne; o tej sowieckiej jednostce pancernej w Kocku i okolicach przed 02 pazdziernika 1939 roku pisalem juz w 2003 roku na stronie "berezynabogdan"; sowieckie oddzialy 02 pazdziernika wspomagaly tez Niemcow w innych punktach walk z SGO "Polesie" - podobnie bylo do 08 pazdziernika 1939 roku na calym obszarze walk z ugrupowaniem generala Franciszka Kleeberga, m.in. 06 pazdziernika 1939 roku nad Wieprzem. Autor nie ma informacji o utracie samochodow opancerzonych przez Niemcow w dniach 02 (po godz. 07.15 rano) i 03 pazdziernika na zachod od Kocka; jest inf. sprzed ponad 20 laty, ze w Oszczepalinie Pierwszym kolo Kocka dnia 01 pazdziernika zostalo zniszczonych przez Polakow kilka niemieckich pojazdow pancernych byc moze z 13 Dyw. Zmot., ktore to jechaly z delegacją do dowodztwa sowieckiego w Brzesciu Litewskim przez Kock zajety przez Armie Czerwoną; nie zmienia to w niczym mojego powyzszego stwierdzenia o sowieckich stratach pancernych w bitwie pod Lukowem
Czytelnikom tej strony wyjaśniam, że niemiecka dywizja zmotoryzowana (ktora 30 wrzesnia switem wyszla ponownie zza Wisly na jej  wschodni brzeg i miala zadanie odseparowac SGO "Polesie" wzdluz Wieprza od Lubelszczyzny, gdzie po zmianie przebiegu linii granicznej z Wisly na Bug, mogly sie skierowac nasze wojska; ta czolowa dywizja niemiecka miala nawiazac kontakt z Rosjanami w rejonie Kocka, dzieki czemu wypelniala luke miedzy dwoma sowieckimi Frontami: Bialoruskim i Ukrainskim;  wielką reklame zrobiono niemieckim 3 samochodom pancernym, ktore 01 pazdziernika wpadly w nasze rece na SW od Radzynia Podlaskiego - bylo to rzeczą normalną, bowiem sowieci i Niemcy prowadzili razem dzialania przeciwko Polakom, koordynujac uderzenia i uzgadniajac wlasne pozycje - zobacz link powyzej) nie posiadała czołgów a tylko kilkanaście samochodów opancerzonych, które i tak na początku października były w stanie nie nadającym się do walk

Niemcy w starciu z Kleebergiem, ktoremu podlegalo w tym momencie ponad 24.000 zolnierzy, ponieśli calkowitą klęskę w dniu 05 października 1939 roku i o 

godzinie 17.30 tego dnia zarządzili odwrót swoich wojsk na całej linii walk - 

odwrót na wschód, za sowieckie stanowiska (takie blyskawiczne przemieszczenie sie trzech pulkow niemieckich moglo wynikac zaplanowanego bombardowania przez lotnictwo sowieckie stanowisk polskich?), był tak szybki, że nie mogliśmy ich dogonić, a nocą 05 / 06 października nasi przedstawiciele nie mogli odszukać niemieckiego generała i jego sztabu dywizji; jednak 

sowiecki atak prowadzony cały dzien 05  października między Krzywdą a wsią Burzec i sowiecka nawałnica artyleryjska az do godz. 04.00 rano dn. 06 października 

już po rozejmie z Niemcami, zmusiły Kleeberga juz o godz. 19.30 dnia 05 pazdziernika do decyzji o natychmiastowym skapitulowaniu przed Niemcami. 

Dlaczego o tej bitwie "pod Kockiem" nie pisze Guderian oraz szef niemieckiego sztabu generalnego gen. Franz Halder? Dlaczego nie pisze sie, ze Niemcy mieli sowieckie wsparcie lotnicze w tej bitwie, bowiem juz dnia 20 wrzesnia jednostkom Luftwaffe zakazano przekraczać linię demarkacyjną na Wisle i Narwi, w celu uniknięcia zestrzelenia przez lotnictwo sowieckie. Niemiecki general Nikolaus von Vormann pisal o bitwie trwajacej od 02 do 04 pazdziernika 1939 roku, zreszta podobnie jak Kleeberg w ostatnim swoim rozkazie z 05 pazdziernika 1939 roku - czy od nich lepiej wiedza wspolczesni polscy historycy podajacy koniec bitwy na 05 pazdziernika? Dlaczego zrodla niemieckie podaja tez 07 lub 08 pazdziernika 1939 roku, za daty koncowe bitwy z Grupa "Polesie"... Rowniez W. Sukiennicki w "Biała księga. Fakty i dokumenty z okresu dwóch wojen światowych" (Paryż 1964) pisze, ze ostatnia bitwa Grupy wielkich jednostek wojska polskiego dowodzonych przez gen. Kleeberga byla prowadzona "przeciwko nacierającym na nią z obu stron wojskom niemieckim i sowieckim" i trwala od 01 do 07 października 1939 roku (s. 89). A co do liczby zolnierzy podleglych Kleebergowi: przeciez bylo ich 06 pazdziernika rano jeszcze 19.860, jak ustalił płk. Grzeszkiewicz

Sowieckie natarcie pancerne (podczas tej nocy Niemcy nie mieli styku z polskimi oddzialami; zobacz tezWojciech Roszkowski i Cat Mackiewicz) prowadzone do godz. 01.00 w nocy 05 na 06 pazdziernika zmusilo nawet naszą kawalerię (czesc 3 Pulku Strzelcow Konnych pplka Malysiaka dnia 06 pazdziernika, godz. 03 rano postanowila walczyc nadal i w sposob zorganizowany odeszla pod Kalinowy Dol nad Wieprzem, a nastepnie zawrocila na NW pod Zelechow i tam pod Kosinami rozwiązala sie dnia 12 pazdziernika) do poddania się Niemcom, wzbudzając ich podziw i wielkie zdziwienie, że wygrali przegraną dla nich bitwę. Uzgodniony akt honorowej kapitulacji przekazali parlamentariusze polscy o godz. 02.00 w nocy, a o godz. 10.00 dnia 6 października rozpoczęło się 3-dniowe składanie broni, przez prawie 17.000 zolnierzy, wzdluz wyznaczonych tylko na 06 pazdziernika traktow / korytarzy. Przed złożeniem broni żołnierzom odczytano pożegnalny rozkaz - napisany ok. godz. 20.30 dnia 05 pazdziernika - gen. Franciszka Kleeberga, a w nim informacje: "Dziś jesteśmy otoczeni, a amunicja i żywność są na wyczerpaniu. Dalsza walka nie rokuje nadziei". Tak wiec, kiedy Niemcy od trzech godzin wycofywali sie na wschod i wlasnie oderwali sie od naszego poscigu, Kleeberg pisze o otoczeniu nas przez drugiego agresora; pisze tez o braku amunicji ale glownie przeciwpancernej, bo przeciez mielismy czym prowadzic poscig za Niemcami, a pare godzin wczesniej wygrac z nimi bitwe. Nasza kapitulacja była honorowa, a niemiecki dowodca XIV Korp. Zmot. gen. piech. tj. General der Infanterie Gustav Anton von Wietersheim / baron Gustaw Wietersheim wygłosił mowę przed pałacem Jabłonowskich na temat nieugiętej postawy Polaków, w asyście gen. por. Paula Otto i kompanii honorowej w Kocku, a nastepnie goscil polskiego generala sniadaniem w palacu; zob.: historycy.org. Sowieci jeszcze gospodarujący w Kocku mogli się temu tylko bezradnie przyglądać. Jednak pod Krzywdą w walkach z sowietami nie wszystkie oddzialy mogły pójść do niemieckiej niewoli a wpadły w ręce Armii Czerwonej (przykladem jest znany hrabia Stanislaw Zarako Zarakowski, ktory walczyl do 05 października w Samodzielnej Grupie Operacyjnej "Polesie" i dostal sie tego dnia do radzieckiej niewoli, wiec stworzono mu drugi zyciorys, ze "wrócił do Wilna, gdzie pracował jako administrator hotelu, robotnik budowlany i buchalter"), ktora popołudniem 06 pazdziernika zaczela odchodzic na wschod pod Radzyn i Parczew

Skladanie broni przed Niemcami w pierwszym dniu zakonczylo sie o godz. 18.00 dnia 06 pazdziernika, a do niewoli ostatecznie poszlo 4 polskich generalow w dniach 06 i 07 pazdziernika 1939 roku: Franciszek Kleeberg, Zygmunt Podhorski, Czeslaw Młot Fijałkowski i Ludwik Kmicic – Skrzyński oraz do 08 pazdziernika az 1251 oficerów. Jeden z ostatnich naszych oddziałow - batalion "Wilk" - w tym rejonie skapitulował przed Niemcami w dniu 07 października 1939 roku. Dnia 08 pazdziernika Niemcy oglosili komunikat o zakonczeniu oczyszczania terenu w tym rejonie walk, a sowieci biorą do niewoli ostatnich kleeberczykow na wschod od Parczewa. Lącznie w rejonie Lukowa i Kocka sowieci i Niemcy wzieli 25 tys. Polakow do niewoli. Wiele mowi o walkach pod Lukowem i Kockiem ostatni rozkaz generala Franciszka Kleeberga napisany okolo godziny 19.50 / 20.30 dnia 05 pazdziernika 1939 roku: wg pana Boguslawa Guza dokument ten podaje o "trzydniowej bitwie pod Serokomla", a podobnie tez strona www.bankier.pl - "... ostatnio w trzydniowej bitwie pod Serokomla z Niemcami..."; jednak falszuje to wikisource podajac o "pieciodniowej" wersji tej bitwy!; najlepiej z tej zaskakujacej informacji Kleeberga wybrnela strona ww2.boom.ru usuwajac zdanie o Serokomli z rozkazu! Pamietajmy tez o zdaniu o "demoralizacji" w Kowlu i zmianie kierunku marszu przez Kleeberga - przez 50 lat to zdanie nie istnialo, a nastepnie, do dzisiaj, polscy historycy nie wiedza, czy decyzja o marszu na Warszawe zapadla w Kamieniu Koszyrskim dnia 22 wrzesnia 1939 roku, czy raczej dnia 23 wrzesnia pod Kowlem. Jeszcze w dniach 12 - 14 pazdziernika polski oddzial stoczyl walke z Niemcami pod Serokomlą.  Podobnie pod Wlodawą w dniu 08 pazdziernika doszlo do starcia z sowietami pozostalosci 41 pp i 76 pp, ale miasteczko to Armia Czerwona opuscila dopiero 14 pazdziernika


32 Br. Cz.; dow. Bołotow; dnia 22.09 w całości skoncentrowana w rejonie Kobrynia. Tutaj przez kilka dni blokuje  ewentualny ruch Kleeberga na NW ku Puszczy Białowieskiej, walcząc pod Piszczac dnia 26 wrzesnia. Brak danych o ruchach po 27 września i na pocz.  października (moze po 27 wrzesnia dzialala razem z 29 Br. Cz albo z 16 Br. Cz. Lekkich T-26? Nie ma na ten temat zadnych opublikowanych danych). W Puszczy Bialowieskiej do początku  pazdziernika staly pozostalosci 101 p. ul. rez., ktore 20 pazdziernika przeszly na Litwe. W tym rejonie, pod Janowem Podlaskim i kolo Wysokie Litewskie dnia 27 wrzesnia dochodzi do starcia z sowietami nieznanych polskich oddzialow

20 Br. Zmot. od nocy 23/24.09 przesunięta do Dąbrowy Białostockiej; dnia 24.09 także w Lipsku; rano 25.09 zajęła  Goniądz. Wieczorem 25.09 przejmuje od Niemców twierdzę Osowiec; całość w Osowcu w nocy 25/26.09; od 26.09 brak  danych

2 Br. Cz. od 20.09 do 23.09 w Sokółce Białostockiej. Także w Dąbrowie Białostockiej od 20.09. Dnia 24.09 świtem OW z tej brygady zajmuje Sejny! Od 25.09 brak danych

27 Br. Cz. od 22.09 w Grodnie; OW dnia 23.09 pod Sopoćkiniami, a dnia 24.09 w Sejnach, Suwałkach i Augustowie. Dnia 26 wrzesnia koncentracja w Grodnie, ale od 27 wrzesnia brak danych

Brygady panc. Odwodu Naczelnego Dow. Armii Czerwonej i inne

1. 

20 Br. Cz. Leningradzka, czołgi ciężkie t-35; od dn. 15.09 - 16.09 skoncentrowana w Szepietówce; prawdopodobnie to ta  Brygada o godz. 15.00 dn. 18.09 przejechała przez Łuck, a dopiero po 3 godzinach podeszła kolejna Brygada z kierunku   Dubna. Wydaje się, że wieczorem 20.09 te wlasnie ciezkie czolgi podeszły pod Dorohusk; dnia 21 wrzesnia zapewne to jej czołgi, wg mieszkańców miasteczka, nie mogły wjechać w wąskie uliczki CHEŁMA LUBELSKIEGO.

Wieczorem 21 wrzesnia bitwa z 18 DP płka Kosseckiego pod Siedliszczami, gdzie juz dzien wczesniej 20 września, ale od niemieckiego pocisku artyleryjskiego, zginął płk Bartak, dowódca obrony Lublina. 

W nocy 21 / 22 wrzesnia walki z sowietami (i nacjonalistami w Wojslawicach od wiecz. 21 wrzesnia; we wsi Wierzba kolaboranci mordują zolnierzy polskich) na trasach idących z Chełma na południe, w kierunku Skierbieszowa i Wojsławic (walki z łódzką 10 DP i Kresową BK - jeńców z Łodzi sowieci odsyłali do obozu w Legionowie)
Od dnia 22 wrzesnia  Armia Czerwona takze od zachodu i od poludnia (22 wrzesnia 1939 roku Armia Czerwona przejsciowo zdobywa Chelm Lubelski, a sowiecki zagon dotarl dnia 23 wrzesnia nawet do Turobina, przejmujac go od Niemcow!) atakowala Chelm Lubelski.  

Po 5 lub nawet po 7 dniach walk, sowieci ostatecznie zdobyli Chelm 25 wrzesnia, a wg IPN bylo to dnia 27 wrzesnia 1939 roku. Wspomagali ich w tym komunistyczni dywersanci z Wandą Wasilewską, ktora byla "potwornie przybita", gdy bolszewicy dnia 07 pazdziernika wycofywali sie za Bug po parunastu dniach okupowania tego miasta (dnia 23 wrzesnia wycofaly sie z Chelma polskie szpitale polowe az do rej. Hrubieszowa; tylne polskie straze są swiadkami okrutnych mordow na polskich oficerach dokonywanych przez kolaborantow, a milicja komunistyczna morduje zolnierzy nawet na ulicach). Jeszcze ostatniego dnia obrony 25 wrzesnia miasto nie bylo calkowicie okrązone, a polska piechota zajmowala tez pozycje w pobliskich lasach; centrum obrony byly nasze koszary, a ulice zabarykadowano; walki trwaly do 17.30 tego dnia, a sowieci wzieli w miescie do niewoli, po 5 godzinach ciezkich walk, az 8.000 polskich zolnierzy. Dnia 25 wrzesnia calkowicie zniszczylismy jeden sowiecki batalion czolgow, a dnia 26 wrzesnia nadal wokol miasta w lasach trwają walki z sowietami! Wczesniej, 24 wrzesnia, z Chelma na zachod w kierunku Lublina wycofala sie grupa płka Leona Koca, ktory 13 września został dowódcą garnizonu Kowel (po ataku sowieckim ugrupowanie Koca, wraz z batalionem saperów mjra Wacława Plewako, wycofalo sie za rzeke Bug w celu dotarcia do Chelma Lubelskiego - chociaz są rozbieznosci co do trasy przemarszu Grupy "Kowel"!).  Nastepnie "w rejonie Wojciechowa zmieniono kierunek marszu na południowy i wieczorem 25 września 1939 r. osiągnięto Fajsławice", a rankiem 26 września rozbito odjezdzającą na zachod ariergarde artylerii niemieckiej ksiecia Lippe – Weissenfelda; dnia 26 wrzesnia wykonano 20-km marsz na poludnie, w kierunku Zolkiewki i w obliczu sowieckiego zagrozenia w dniu 27 września grupe L. Koca włączono do kolumny pulkownika Płonki.

W bitwie z Frontem Polnocnym na Lubelszczyznie sowieci - to szacunkowo do 150 tysiecy ludzi (jedno ze zrodel podaje, ze kazda z trzech stron walczacych pod Tomaszowem Lubelskim miala po ok. 100 tysiecy ludzi) - w calosci lub w czesci zaangazowali 8 i 15 Korpusy Strzeleckie - tj. piec dywizji piechoty i 36 Brygade Pancerną (od wschodu dnia 25 wrzesnia w poludnie zaatakowala dodatkowo Chelm Lubelski napotykając silny polski opor), ponadto 2 Korpus Kawalerii tj. trzy dywizje konne, dodatkowo 10 Brygade Pancerną oraz zapewne 20 Bryg. Pancerną; dalej na poludniowym odcinku walk od 25 do 28 wrzesnia kolejną Brygade Pancerną nr 24 oraz trzydywizyjny 17 Korpus Strzelecki; brak szczegolow na temat 38 Brygady Pancernej sowieckiej - szerzej o w/w sowieckich WJ oraz kilka ciekawych map, wg: Domen o Tomaszowie Lubelskim

Dopiero dnia 27 wrzesnia jedna z sowieckich szybkich brygad pancernych ruszyła z rej. Trawniki - Siedliszcze, aby rano 28 wrzesnia osiagnąc Kock (prawdopodobna trasa biegla wzdłuż Wieprza przez Lubartów i Firlej mimo obecnosci drobnych niemieckich ariergard w tych miasteczkach, co podaje Glowacki); o sowietach w Kocku - przed powracającymi zza Wisly Niemcami, jak podaje jeden z dobrze zorientowanych dyskutantow w Internecie - informuje tez dokument niemiecki

Nocą 01 / 02 pazdziernika wypieramy sowietów z Kocka za Wieprz (wg danych jakie ja opublikowalem w 2003 roku w polskich portalach Republika - Onet.pl oraz Wirtualna Polska, walki z sowietami o zdobycie Kocka prowadził Kleeberg od godz. 11.00 dnia 01 października do godz. 04.00 dnia 02 października); po 02 pazdziernika brak możliwych do interpretacji danych o sowieckiej 20 Bryg. Czolgow. 

2. 

Nieznana sowiecka jednostka pancerna od nocy 19/20.09 w Rachaniach i 

świtem 20 wrzesnia na wschodnim przedpolu Tomaszowa Lubelskiego

Dnia 20 wrzesnia od rana sowieci blokują od wschodu sily bylej Armii "Krakow" za Tomaszowem Lubelskim, pod Lubyczą Królewską (tutaj sowieci zalozyli oboz dla zolnierzy polskich branych do niewoli na poludniowej Lubelszczyznie, a komunisci mordowali we wsi wracających z frontu; w Podhorcach bojowki komunistyczne rwaly lacznosc; w Hrebennem i Werszczycy dywersanci zaatakowali polskie kolumny piechoty juz dnia 20 wrzesnia zacheceni obecnoscią pierwszego sowieckiego oddzialu - mimo tego niektorym jednostkom z Armii "Krakow" oraz "Lublin" udalo sie przebic do Frontu Polnocnego 22 i 23 wrzesnia w rejonie Tomaszowa Lubelskiego) i wsią Kniazie. Juz rano 20 wrzesnia sowieci i Niemcy koordynowali swoje dzialania - rano 20 wrzesnia sowieci prawdopodobnie zalozyli swoje przedstawicielstwo w ratuszu tomaszowskim, a nie w zamojskim, o czym 5 lat po mnie piszą soviet troops on 20 September domen 123 w lipcu 2008 roku - obawiając sie, ze Front Polnocny przebije sie przez Labunie - Czesniki na pld. - zach., dzieki czemu gen. Dąb Biernacki podporządkowalby sobie zbuntowanego generala Piskora i czolgi pulkownika Roweckiego. Później dnia 23 wrzesnia ta sowiecka jednostka rozbiła Front Północny - a nie Niemcy - uderzeniem od Werszczycy / Wereszczycy (tutaj komunisci mordowali polskich jencow) i Podlodowa

Wtedy to doszło do bezpośredniego uderzenia przez sowieckie siły pancerne od strony wschodniej i poludniowej na Cukrownię Wożuczyn, gdzie stał szpital i Sztab Frontu Północnego z generałem Dąb Biernackim; Dąb Biernacki odcięty - miał jedynie dobry kontakt radiowy z dowódcą Armii i dowódcami dywizji - od pozostałych polskich jednostek rozkazał rozwiązać Sztab Frontu po godz. 14.00 dnia 23 września 1939 roku; w zakladach cukrowniczych zadzialala natychmiast komunistyczna dywersja. Gen. Biernacki do dnia 21 wrzesnia utrzymywal kontakt ze Sztabem Glownym Naczelnego Wodza, ktorego przedstawiciel pulkownik Józef Wiatr przylecial tego dnia pod Zamosc z Rumunii via Przedmoście Rumuńskie, a po kapitulacji 26 wrzesnia Frontu Północnego przedarł się na Zachód; byc moze pulkownik Wiatr mial po 21 wrzesnia koordynowac wspolne przebijanie sie generalow Biernackiego i Piskora na Wegry, do czego duet Rowecki - Piskor nie dopuscil?! 

Było to w trakcie największej bitwy z sowietami podczas kampanii wrześniowej 1939 roku, zwanej Drugą Bitwą pod Tomaszowem Lubelskim. Bitwa z sowietami pod Łukowem, Krzywdą (tu do poranka 06 października) i Kockiem (tutaj z sowietami o miasteczko od godz. 11.00 dnia 01 października) prowadzona przez Kleeberga była niewiele mniej krwawa! A napisalem to wiosną 2003 roku w portalu Wirtualna Polska na stronie "berezynabogdan" i po wywolaniu dyskusji internetowej z lat 2003 - 2008 wszystko pozostalo aktualne! 

Walczylismy z Armią Czerwoną od 20 wrzesnia w rej. Dorohuska az do 28 wrzesnia na przedpolu Sanu, podczas gdy wojska niemieckie wycofywaly sie na zachod za Wisle i po 22 wrzesnia prowadzily jedynie defensywne i blokujace dzialania przeciwko Frontowi Dęba Biernackiego; nasze jednostki ciągle byly spychane przez bolszewikow w krwawych bojach z początkowego kierunku poludniowo -  wschodniego: 

po parodniowej regularnej obronie rejonu Hrubieszowa
(Glownym celem 5 Armii Sowieckiej Sowietnikowa nacierającej przez Łuck na Hrubieszów i Lublin, byly Puławy. W okolicach Hrubieszowa oddziały tej armii wzięły do niewoli grupę „Hrubieszów”. Bitwa z bolszewikami pod Sahryniem oraz walki z sowietami generala Kruszewskiego o Komarow - tutaj sowieci mordują mjr-ow Bolesze i Smolke - i